Verbrande Rembrandt met computer gereconstrueerd

'De anatomische les van Dr. Deijman' t/m 17 april in tentoonstelling Welkom Rembrandt, daarna in collectie van het Amsterdams Historisch Museum.

AMSTERDAM, 12 MAART. Met behulp van een schets van Rembrandt en een computer is een reconstructie gemaakt van het oorspronkelijke schilderij, De anatomische les van Dr. Deijman van Rembrandt uit 1656. Het resterende schilderijfragment, overgebleven na een brand in 1723, werd afgelopen dinsdag geïnstalleerd in het Amsterdams Historisch Museum- na een restauratie van zes maanden en meer dan honderd jaar bruikleen aan het Rijksmuseum.

De penetrante geur van glimmend vers vernis vult de expositieruimte van de tentoonstelling Welkom Rembrandt. Daar staat de gerestaureerde Anatomische les in zijn huidige vorm (1 bij 1,34 meter) trots opgesteld tussen andere anatomische lessen uit de collectie van het Historisch Museum. In een hoekje van de tentoonstelling hangt een kleine fotoreconstructie van De anatomische les van Dr. Deijman zoals die er vóór de brand uit zou hebben kunnen zien (2,75 bij 3 meter). Kunsthistoricus Norbert Middelkoop, die voor de tentoonstelling een korte geschiedenis van het schilderij schreef, heeft met fotograaf Thijs Wolzak de reconstructie gemaakt. Middelkoop ziet de door hem gebruikte computertechniek echter niet als een toekomstig wetenschappelijk hulpmiddel, maar als een handige oplossing voor de problematiek rond dit specifieke schilderij. “Die hele reconstructie is uitgegroeid van een kunsthistorische grap tot een instructieve afbeelding, maar daar blijft het bij. Uiteindelijk ben ik geen computerfreak maar een kunsthistoricus.”

Middelkoop was aanvankelijk aan de slag gegaan met lijm, een schaar en een kopieerapparaat. Door het origineel te reconstrueren wilde hij aantonen dat De anatomische les voor Rembrandts oeuvre van even groot belang was als bekender werk uit dezelfde periode, zoals De Staalmeesters (1662). “Ik wilde vat krijgen op dat schilderij, erachter komen wat er toch achter die randen heeft gezeten. Aan de hand van Rembrandts schets heb ik het huidige schilderij aangevuld met fotokopieën van andere figuren uit zijn werk, waarbij ik heb geselecteerd op koppenrichtingen en hoofddeksels.”

Later heeft hij samen met zijn buurman Thijs Wolzak en diens Picture Publisher computerprogramma geprobeerd het origineel te benaderen, gewoon voor de lol. Hun 'proeflapje' zag er zo verbluffend realistisch uit dat het Amsterdams Historisch Museum wel een complete fotoreconstructie voor de tentoonstelling wilde. De geselecteerde figuren vulden elkaar in de computer van Wolzak naadloos aan en konden desgewenst worden aangepast. Zo moest apostel Paulus zijn bontjas verruilen voor de kleding van een 17-eeuwse heelmeester en kreeg een figuur uit Rembrandts Anatomische les van Dr. Nicolaes Tulp (1632) een nieuwe kraag omdat zijn eigen exemplaar inmiddels al twintig jaar uit de mode was geraakt.

Binnen vijf dagen hadden Middelkoop en Wolzak een Rembrandt gemaakt. Wolzak: “Eerst hebben we geschikte dia's en foto's uitgezocht, die ik vervolgens op de scanner heb gemonteerd. Een laserstraal in de scanner tast de dia af en slaat de afbeelding digitaal - puntje voor puntje - op in de computer. Je kunt dan vanaf je beeldscherm gaan knippen, plakken en kleuren in het computerbestand dat je van die afbeelding hebt gemaakt. Als je klaar bent, wordt het computerbestand in een laboratorium belicht op een negatief, zodat je er een foto van kunt afdrukken.”

De fotoreconstructie van het oorspronkelijke schilderij neemt op de tentoonstelling een bescheiden plaats in. Michiel Jonker, conservator van het Amsterdams Historisch Museum, is bang voor eventuele misverstanden die zouden kunnen ontstaan als de foto een grotere plaats zou krijgen. “Je loopt zo snel het risico dat het publiek gaat denken dat die reconstructie als compleet doek van drie vierkante meter bij ons hangt. Ik zie eigenlijk meer als een gimmick die nog net binnen het terrein van de serieuze kunstgeschiedenis valt. Zoiets heeft alleen zin als je over een duidelijke aanwijzingen beschikt, zoals in ons geval die schets. Op zich is het heel gevaarlijk dat je mensen er zo mee kunt foppen. Voordat je het weet ben je als charlatan aan het werk. Toen ik een proefdruk van de reconstructie in handen kreeg, heb ik hem in een Amerikaanse envelop gedaan en in onze wekelijkse stafvergadering gepresenteerd als een zojuist ontdekte kopie van het schilderij. Pas na een minuut herkende iemand Efraïm Bueno van Rembrandts gelijknamig portret uit 1647.”

    • Thessa Mooij