Rusland

Hubert Smeets: Gekrenkte zielen. Vrijheid in Rusland

234 blz., Balans 1993, ƒ 32,50

Smeets' opzet is bescheiden: 'Drie jaar is volstrekt onvoldoende. Zelfs een heel leven is te kort. Rusland is gewoon te groot en vooral te oud om aan een schematische analyse te onderwerpen (...). Het enige dat je kunt doen: je verplaatsen, kennis nemen van een land dat een ruimte op zichzelf is en zich alleen daarom anders verhoudt tot de wereld dan wij gewend zijn.''

Deze zinnen uit het Woord vooraf klinken aanzienlijk modester dan de tekst op de achterflap. Die belooft dat Smeets met zijn boek diep in de Russische ziel door zal dringen. Toch geeft Gekrenkte zielen een aardig beeld van het huidige, zeer verwarde Rusland. De gebeurtenissen in dit boek spelen zich ver af van het Kremlin en het Witte Huis van president Jeltsin. Het is een bundeling van verhalen zoals we die van de schrijver kennen toen hij nog als correspondent voor deze krant in Moskou werkte. Jeltsin en Moskou komen wel eens voor, maar daarnaast duiken steden op als Omsk, Odessa, Krasnojarsk, Tsjeljabinsk en nog veel meer. In al die plaatsen is Smeets meer op zoek naar de underground dan naar het establishment. Zo beschrijft hij het leven van Eddy Savenko (later als schrijver bekend onder de naam Limonov): 'Zijn leven bestaat grotendeels uit stelen, zuipen, vechten en vrouwen. Let wel, in die onvermijdelijke volgorde. Want zonder kraak geen geld, zonder geld geen vodka of zelfgestookte esmogon en zonder drank geen meiden'' (pag. 194).

Het verhaal over de oom van Olga speelt nog in Moskou. De man heeft kanker, maar het hoofdstedelijke Kankerinstituut is het meest corrupte ziekenhuis van Rusland. Het is een worsteling van sjoemelen en omkopen om daar een patiënt binnen te krijgen. Al lig je brullend van pijn dood te gaan, er moet eerst contant geld op tafel voor je een pijnstillende injectie krijgt.

De nieuwe business-wereld wordt beschreven met Sjoera, die op het punt staat zijn derde Mercedes aan te schaffen. Maar daarnaast verschijnen Afghanistan-veteranen in beeld. Dat waren gewone jongens die voor het imperium vochten, terwijl de zonen van de partijbonzen zich aan de dienstplicht onttrokken. Een aantal van deze Afghanistan-gangers fungeert nu als bodyguards van de nieuwe rijken.

Rock, drugs, jeugdcultuur, je komt het bij Smeets allemaal tegen. Maar ook het op de ziel getrapte, gekwetste Rusland. Was de Sovjet-Unie een koloniale macht die de niet-Russen onderdrukte? Een Russische reactie hierop: 'Kom nou! De periferie is er wijzer van geworden dan wij. Onze koloniën hebben ook altijd beter geleefd dan wij. In Oezbekistan was het leven aangenamer dan in Rusland, om maar niet van het Balticum te spreken.''

Limonov weet dit beeld nog verder te verdraaien: 'Nu leven dertig miljoen Russen in feodale staten, waar ze slachtoffer zijn van vernederingen en beledigingen. Het noorden van Kazachstan is bijvoorbeeld onloochenbaar ons land'' (pag. 199). Het zijn geluiden die inmiddels ook vanuit het Kremlin en het Witte Huis verkondigd worden en waarmee het Westen in toenemende mate te maken zal krijgen.

    • Martin van den Heuvel