Illegale vis

Oscar van der Kroon: Ministerie in crisis

335 blz., Veen 1994, ƒ 39,90

'Ministerie in crisis' belooft een 'onthutsende blik' achter de schermen te bieden. De auteur, NOS-journalist Oscar van der Kroon, neemt de lezer mee in een chronologisch opgezette speurtocht langs frauderende vissers, verhullende onderzoeksambtenaren en bewindslieden die een poging doen de deksel op de beerput te houden.

Aan informatie is geen gebrek. Van der Kroon begint in 1988 bij de geur van illegale vis en geeft aan welke visser met welke boot vis in een illegaal circuit brengt om op die manier de Europese quota te omzeilen. Een interessant spoor dat uiteindelijk leidt naar het ministerie van landbouw, natuurbeheer en visserij (LNV). De Algemene Inspectiedienst bleek fraude wel op te sporen maar amper boetes uit de delen die in overstemming waren met het aantal overtredingen. Veel werd door de vingers gezien.

Het ministerie zelf komt pas laat in het boek werkelijk aan de orde. Het toedekken van de fraude neemt grote vormen aan en veel Kamerleden worden om de tuin geleid met te hoge getallen van proces-verbalen. In werkelijkheid bleek dit window dressing waarachter het illegaal circuit kon doorgaan.

Er schort niets aan de feiten of de betrouwbaarheid van de bronnen die Van der Kroon raadpleegt, maar wel aan de structuur van het boek en de houding die de auteur daarin inneemt. In plaats van aan te geven hoe het ministerie in crisis (dat is toch de titel van het boek) is geraakt, chronologiseert Van der Kroon zijn eigen onderzoek. Daarmee is niet duidelijk hoe de agrarische sector van structuur is veranderd, hoe dit departement is ingeklemd tussen nationaal belang en Europese regelgeving, tussen de produktie-eisen van de markt en de nieuwe prioriteiten van het milieu. Het ministerie wordt niet gesitueerd in die spanningsvelden. Het is daarmee te veel een boek voor insiders die het wereldje goed kennen.

De tweede weeffout is de houding van de schrijver die zichzelf te veel plaatst in de rol van Don Quichote. Het lijkt er soms op dat Van der Kroon als strijder der rechtschapenen steeds in duel is met de booswichten van het ministerie. Nu is dit departement, in een overlevingsstrijd verwikkeld, niet louter een plek van filantropen. Er zijn machinaties van de ambtelijke top: door de oppermacht van de dienst JBZ (Juridische en Bedrijfsorganisatorische Zaken) dat als een 'Centraal Comité' optreedt, de macht van secretaris-generaal Tjibbe Joustra, het wegdrukken van de natuurbeheerpoot (afkomstig van het vroegere ministerie CRM) en het ondermijnen van de positie van staatssecretaris Gabor. Het zijn processen die in een ministerie-in-staat-van-ontbinding onvermijdelijk lijken. Van der Kroon had, als hij een stapje terug had gedaan, objectiever en analyserender over dit thema kunnen schrijven.

Toch bevat het boek, zij het voor de fijnproevers, veel interessante delen en vooral het aftreden van minister Braks in 1990 wordt bondig weergegeven. Hij is het eerste politieke slachtoffer van de visfraude en wordt geofferd door de PvdA. Saillant detail daarbij blijft dat PvdA-fractiespecialist, J. van Zijl, die vóór zijn Kamerlidmaatschap ambtenaar bij het ministerie was, nu pleit voor de opheffing van het departement. Premier Lubbers had Braks nog steun beloofd. 'We staan om je heen, Gerrit. Onze handen rusten op je schouders.' Maar het mocht niet baten, Braks trad af onder druk van coalitiegenoot PvdA. Eveneens is het kat-en-muisspel tussen Van der Kroon en de woordvoerder van het ministerie van landbouw, voormalig NOS- en NCRV-journalist Cees Gravendaal instructief voor een inzicht in het Haagse spel tussen journalist en woordvoerder.

Een onderzoekscommissie, geleid door ex-minister N. Kroes, heeft inmiddels de misstanden (afluisterschandalen en dubieuze overplaatsingen) onderzocht. De top heeft beterschap beloofd en het ministerie ziet zich als een zwaluwstaart gestroomlijnd. Het departement doet ook een poging met de nota Structuurschema Groene Ruimte in te haken op het milieu en zo zijn bestaansrecht te bewijzen. Maar ondanks het hernieuwde esprit de corps en het groene jasje blijft de politieke strijd om het voortbestaan van het ministerie doorgaan.

    • Derk-Jan Eppink