Zuid-Afrika vol van paradoxen; Rechtse blanken achter zwart thuisland

JOHANNESBURG, 11 MAART. Fanatieke rechtse blanken kondigen al maandenlang hun “heilige oorlog” aan om een blank thuisland in Zuid-Afrika af te dwingen. Vannacht trokken ze daadwerkelijk ten strijde - om een zwart thuisland van de ondergang te redden.

Aan paradoxen heeft Zuid-Afrika geen gebrek in de woelige overgangsfase van apartheid naar democratie. De honderden leden van de Afrikaner Weerstandsbeweging (AWB) die vannacht zwaar bewapend en getooid in kaki-uniform met swastika-embleem Bophuthatswana binnentrokken, zijn de militante voorhoede van een onwaarschijnlijke alliantie tussen blanke en zwarte conservatieven. Het blok van thuislandleiders en rechtse blanken, de Vrijheidsalliantie, verzet zich tegen de weg naar democratie, zoals de regering en het Afrikaans Nationaal Congres die hebben uitgestippeld.

De alliantie was de laatste hoop van president Lucas Mangope, de dictatoriale president van Bophuthatswana, om na de apartheid te overleven. Van zijn inwoners heeft hij weinig te verwachten, zo is de afgelopen dagen opnieuw gebleken. Ambtenaren gingen in staking en studenten trokken de straat op in protest tegen het bewind. Soldaten en politiemannen kozen de kant van inwoners die aansluiting van het thuisland bij Zuid-Afrika eisten. De steun voor Mangopes regerende christen-democratische partij is miniem. Mangope werd alleen twee keer tot president gekozen bij gebrek aan politieke tegenstand. Politieke tegenstanders en andersdenkenden werden onderdrukt. Nu zou het ANC volgens de opiniepeilingen met de ogen dicht de verkiezingen in zijn thuisland winnen.

Bophuthatswana werd geschapen volgens het apartheidsrecept van de 'afzonderlijke ontwikkeling' als een thuisland voor de Tswana-bevolkingsgroep. Het landje heeft 2,5 miljoen inwoners, verdeeld over zeven gebieden in het noorden en oosten van Zuid-Afrika. Het grootste gebied, waarin de hoofstad Mmabotho ligt, grenst aan Botswana. Economisch gezien heeft Bophuthatswana de beste resultaten bereikt van de vier onafhankelijke thuislanden (de andere zijn: Ciskei, Transkei en Venda) en zes zogeheten 'zelf-regerende gebieden' in Zuid-Afrika. Dat is vooral te danken aan de platinummijnen en de casino's, zoals in het fameuze Sun City, waar internationale artiesten in de jaren tachtig de culturele boycot doorbraken en blanke Zuidafrikanen hun goklust konden uitleven, die thuis door de calvinistische regering van de Nationale Partij werd onderdrukt.

Maar Mangope bleef financieel afhankelijk van Pretoria, dat hem 74 procent van zijn begroting verschafte. In 1988 kon de president een coup tegen zijn bewind alleen overleven, omdat het Zuidafrikaanse leger hem te hulp schoot. Die mogelijkheid is uitgewist: wettelijk houdt Bophuthatswana na de verkiezingen in Zuid-Afrika eind april op te bestaan en Pretoria heeft genoeg van Mangope. Daarom moest hij zich tot zijn nieuwe vrienden van rechts wenden om hulp. Hij belde gisteren, toen zijn regering de controle over het land dreigde te verliezen, met de leider van het Afrikaner Volksfront, oud-generaal Constand Viljoen, met een verzoek om militaire bijstand. Viljoen verklaarde vanmorgen dat de regering van Bophuthatswana hem nadrukkelijk had gevraagd “geen leden van de Afrikaner Weerstandsbeweging” te sturen. De AWB is de meest militante en best bewapende partner in het Afrikaner Volksfront.

Volgens Viljoen heeft hij in antwoord op het verzoek Boerenkommando's uit de omgeving (West-Transvaal) naar Bophuthatswana gezonden om “de stabiliteit te verzekeren”. De Afrikaner Weerstandsbeweging mobiliseerde zijn 'Wenkommando' al dan niet op eigen houtje ook en zegt nu met tweeduizend man in het thuisland aanwezig te zijn “om de blanken in het land te beschermen”. Nu ook de Zuidafrikaanse regering vanmorgen in alle vroegte een onbekend aantal troepen naar Bophuthatswana heeft gestuurd, dreigt een gewapende confrontatie tussen het leger en de zwaar bewapende blanken. Dan zal voor het eerst blijken of blank op blank zal schieten - want het Volksfront heeft altijd beweerd dat Zuidafrikaanse soldaten met rechtse sympathieën nooit zullen vechten met hun eigen 'volksgenoten'. Viljoen zegt dat hij de AWB inmiddels heeft gevraagd zich terug te trekken, waaruit blijkt dat rechtse blanken niet met een eenduidige strategie het thuisland zijn binnengetrokken.

De rechtse blanke partijen binnen de Vrijheidsalliantie zijn ervan overtuigd dat het ANC en de Zuidafrikaanse Communistische Partij de onrust in Bophuthatswana hebben aangestoken om Mangope ten val te brengen. De staking van ambtenaren en de protestacties van studenten en inwoners begonnen vorige week en groeiden de afgelopen dagen uit tot een volksopstand tegen het bewind. Mangope besloot aan het begin van deze week geen verkiezingen in het thuisland toe te staan, waarna het ANC zich openlijk achter het verzet schaarde. “Het ANC neemt zijn toevlucht tot geweld, terwijl de onderhandelingen nog gaande zijn. Zo kunnen we geen conflicten in dit land oplossen”, zei Viljoen vanmorgen.

De crisis in Bophuthatswana is zo uitgegroeid tot de gevaarlijkste confrontatie tot nu toe tussen de voor- en tegenstanders van het overgangsproces. De kinderen van de apartheid staan nu openlijk tegenover de opheffers van de apartheid. De ideologie van de rechtse blanken kent een rechte lijn sinds premier Verwoerd de 'afzonderlijke ontwikkeling' bedacht en invoerde. Voor hen is de Vrijheidsalliantie niet een losse onderhandelingsgroep met sterke en zwakke politieke componenten, maar een magisch verbond van 'Afrikaners, Tswana's en Zoeloes', die allen zelfbeschikking in een eigen staat eisen. Ze zien over het hoofd dat de overgrote meerderheid van die bevolkingsgroepen in een verkiezing op het ANC en de Nationale Partij zou stemmen. Rechtse leiders hebben in het verleden verklaard dat ze “een aanval op de Tswana's” als een aanval op zichzelf zouden beschouwen. De bezetting van Mmabatho vloeit daar voor hen logisch uit voort.

Tegelijk is het een uitdaging aan de regering van president De Klerk. Zij is verantwoordelijk voor de stabiliteit in het land - ook in Bophuthatswana waar de inwoners over zes weken Zuidafrikaan heten - en niet de kaki-commando's van de AWB. Oud-generaal Viljoen zei vanmorgen dat hij zo snel mogelijk onderhandelingen met zijn opvolgers in de legerstaf wil beginnen om een bloedbad te voorkomen. Want president De Klerk staat voor de moeilijke keus nu te laten zien wie het monopolie heeft op wet en orde in het land. Als hij zijn troepen opdracht geeft de rechtse blanken te ontwapenen en het thuisland over te nemen, kan Bophuthatswana het slagveld worden waar het politieke centrum en rechtse extremisten hun al lang sluimerende conflict over de toekomst van Zuid-Afrika uitvechten.

    • Peter ter Horst