Schindler's List 2

Ian Buruma zegt dat Primo Levi geen begrip kan opbrengen voor wat de nazi's hebben aangericht. Wat de essentie van Levi's werk betreft slaat hij hier de plank mis; Levi is juist bezeten van de achterliggende mechanismen die het mogelijk hebben gemaakt dat de nazi's grove misdaden tegen de mensheid konden begaan.

In een brief aan de Duitse vertaler van Is dit een mens schrijft Levi: 'Ik leef, en ik zou jullie willen kunnen begrijpen om over jullie te oordelen' (zie p. 199 van de Meulenhoff-uitgave). In zijn boek Het periodiek systeem (p. 225 Meulenhoff-uitgave) komt een aanzet tot de oplossing van zijn obsessie: 'In de werkelijke wereld bestaan de gewapenden, de gewapenden bouwen Auschwitz, en de fatsoenlijken en ongewapenden bereiden hun de weg; daarom zijn alle Duitsers verantwoordelijk voor Auschwitz, of zelfs alle mensen, en daarom mag men na Auschwitz niet ongewapend meer zijn.'

Op verzoek van Ian Buruma hierbij het citaat van Primo Levi uit zijn nawoord in de paperback-editie van If This Is a Man en The Truce (Penguin 1979):

'Misschien kan men niet, en wat belangrijker is, moet men niet begrijpen wat er gebeurd is, want begrijpen is bijna rechtvaardigen. Ik zal het uitleggen: een voorstel of menselijk gedrag 'begrijpen' betekent het 'bevatten', de auteur ervan bevatten, zichzelf in hem verplaatsen, zich met hem identificeren. Welnu, geen normaal mens zal zich ooit kunnen identificeren met Hitler, Himmler, Goebbels, Eichmann, en eindeloos veel anderen. Dit onthutst ons, en geeft ons op hetzelfde moment een gevoel van verlichting, omdat het misschien wel wenselijk is dat hun woorden (en ongelukkigerwijze ook hun daden) niet begrijpelijk voor ons zijn. Het zijn niet-menselijke woorden en daden, echt tegen-menselijk, zonder historische precedenten, met moeite vergelijkbaar met de wreedste gebeurtenissen uit de biologische strijd om het bestaan.'

    • Rob Broek