Lezingen over het toeval; Het lot laat zich niet ringeloren

God is dood, schreef Nietzsche in de vorige eeuw. So what, denkt de moderne Nederlander. In de goddelijk existentie gelooft inmiddels de helft van de Nederlandse bevolking niet meer, meldde het Sociaal en Cultureel Planbureau vorige maand. Nederland is daarmee een van de meest seculiere landen van de wereld.

Als het adagium 'De mens wikt, God beschikt' niet meer geldt voor ruim zeven miljoen Nederlanders, waarin geloven zij dan wel? In het lot, is een veel gehoord antwoord. Maar dit is geen bevredigend antwoord. Waarom bijvoorbeeld, stortte in het najaar van 1992 een El Al Boeing juist neer op de Bijlmerflats Kruitberg en Groeneveen en niet ergens anders?

De Bijlmerramp is een schoolvoorbeeld van een noodlottige gebeurtenis, stelt de Rotterdamse filosoof en kunsthistoricus prof. dr. J. de Mul. Hij opende deze week de door de Thomas More Academie georganiseerde lezingencyclus 'Het lot in eigen hand', die dinsdag in Utrecht en vanavond in Zwolle begint. Ook De Mul blijft het antwoord schuldig op de vraag: Waarom juist die twee flats? Volgens hem was het gewoon stom toeval.

En daar ligt nu net het probleem. De moderne mens, betoogt De Mul, kan maar moeilijk met die toevalligheid van het lot leven. Hij probeert het toeval te bedwingen, bijvoorbeeld door wetmatigheden te ontdekken zodat toekomstige gebeurtenissen kunnen worden voorspeld en beheerst. De Mul gaat zelfs zo ver dat hij stelt dat cultuur opgevat kan worden als een poging het toeval te bedwingen.

De Bijlmerramp is ook vertrekpunt in het betoog vanavond van prof. dr. P. van Tongeren, hoogleraar wijsgerige ethiek aan de Katholieke Universiteit Nijmegen. Hij typeert de ramp met het El Al-vliegtuig als een doorbreking van de orde die de mens verwacht: Vliegtuigen horen niet zomaar uit de lucht te vallen, mensen horen niet zomaar gedood te worden en illegalen - mensen die administratief niet bestaan - behoren niet zomaar wel te bestaan, of bestaan te hebben.

Toch zijn er, onderstreept Van Tongeren, bij de Bijlmerramp geen natuurwetten doorbroken. Achteraf bleek logisch verklaarbaar waarom de ramp zich voltrok: de borgpinnen waren defect, de motor brak af enzovoorts. Er is alleen nog geen logisch antwoord op de vragen: waarom daar en waartoe? Van Tongeren concludeert dat de moderne mens de blinde noodzaak van een noodlottig gebeuren niet wil accepteren.

Na de inleidende betogen van Van Tongeren en De Mul zal in de komende lezingen het antwoord op de vraag wat het lot is en hoe ermee te leven, gezocht worden in New Age-theorieën en in het christendom. Aan de hand van ziekte ten slotte, wordt kritisch gekeken naar het moderniteitsdenken om alles, ook lijden en ziek zijn, te willen verklaren en beheersen. “Leed overkomt ons”, beweert de publiciste Karin Spaink in haar bijdrage, “Wie blijft geloven in de ongepastheid en de ongehoordheid van leed, zal al zijn of haar energie spenderen aan de preventie of genezing ervan.”

Wat het lot is en waarom het zich voltrekt, zal ook na afloop van deze lezingenserie niet duidelijk zijn. Dat is geen tragedie, het maakt het leven juist spannend. Maar je moet natuurlijk geen vliegtuig op je hoofd krijgen.

Agenda

10 maart: introductie door P. van Tongeren en R. te Velde, Zwolle.

15 maart: New Age en theologie, door F. Vosman en N. Schreurs, Utrecht.

17 maart: New Age en theologie, door A. Smits en A. Houtepen, Zwolle.

22 maart: tragiek van het handelen, door G. Manenschijn en A. Baart, Utrecht.

24 maart: lichaam als lot, door J. Rolies en K. Spaink, Zwolle.

5 april: lichaam als lot, door M. Verkerk en A. Oderwald, Utrecht.

7 april: tragiek van het handelen, door G. Manenschijn en A. Baart, Zwolle.

De lezingen in Zwolle worden gehouden in de Nieuwe Buitensociëteit, Stationsplein 1.

In Utrecht is het adres: Polman's huis, hoek Jansdam en Keistraat.

Alle lezingen duren van 20-22u15. Deelname aan de reeks kost, inclusief syllabus, ƒ 75,00. Voor studenten en uitkeringsgerechtigden zijn de kosten ƒ 45,00. De prijs voor een los toegangsbewijs aan de zaal is ƒ 15,00.

Organisatie Thomas More

Academie: 080-615555.

    • Birgit Donker