'Zoenoffer' Van Velzen moet bejaarde achterban kalmeren

DEN HAAG, 8 MAART. Terwijl de CDA-top de vluchtroute uit de AOW-perikelen gisterochtend alleen in een bijstelling van het gewraakte verkiezingsprogramma zocht, bracht voorzitter Van Velzen het zoenoffer om de onrustige bejaarde achterban weer achter de lijsttrekker te scharen.

Na de gevoelige nederlaag bij de gemeenteraadsverkiezingen vorige week woensdag, en de opstand van Brabantse partijbestuurders op vrijdag, bleek zondagavond uit een enquête dat het CDA zijn lijsttrekker met een onverkoopbare boodschap op pad had gestuurd. Brinkman voelde zich bekneld door het harde AOW-standpunt, dat volgens de oproerige Brabantse lijsttrekkers niet spoort met het traditionele gedachtengoed van het CDA. In hun woorden: “Eert uw vader en uw moeder, zou juist bij het CDA hoog in het vaandel moeten staan, mijnheer Brinkman.” Het verwijt uit het zuiden trof het CDA in het hart, slechts twee maanden voor de cruciale Tweede-Kamerverkiezingen.

Een ongebruikelijk gevoel van paniek hing er gisteren bij de leiding van een partij waarvoor regeermacht vanzelfsprekend leek. De opstand van vrijdag was niet onderdrukt, een veenbrand aan de basis dreigde. Er werd levendig gebeld tussen de kopstukken. Premier Lubbers onderbrak de wekelijkse ministersstaf enkele keren om “kleine dingen te regelen”. Daarbij hoorde een gesprek met Brinkman, die op zijn beurt een telefonisch onderhoud had met voorzitter Van Velzen in het Kuyperhuis, het hoofdkwartier van het CDA. Vrijdag al had de CDA-lijsttrekker toegegeven dat er “fouten” waren gemaakt. “Ik denk dat er fouten zijn gemaakt bij de presentatie. Dat vind ik dus ook donders vervelend omdat mensen daardoor in de knoei zijn geraakt, geheel tegen mijn bedoeling in. Ik probeer dat dus recht te trekken.”

Hij wilde toen nog niet een persoon verantwoordelijk stellen voor de benarde situatie waarin zijn beweging in het algemeen en hij in het bijzonder waren verzeild. De Kamerkring Amsterdam wees al wel een zondebok aan: voorzitter Van Velzen. Maar het CDA-Amsterdam kreeg toen te weinig steun. Van aftreden moest de partijvoorzitter tot gisteren echter niets weten.

Maar gisterochtend greep Brinkman, zo melden ingewijden, “krachtdadig in”. Hij liet Van Velzen weten: “Zo doe ik het niet langer. De partij stuurt mij met een verhaal op pad waar de achterban het niet mee eens is.” De opmerking zette de partijvoorzitter, die formeel de verantwoordelijkheid draagt voor de opstelling van het verkiezingsprogramma, aan het denken.

In de werkkamer van Brinkman, in het voormalige ministerie van justitie aan het Plein, kwam om twaalf uur de campagnestaf van het CDA bijeen. Aanwezig waren onder anderen premier Lubbers, voorzitter Van Velzen en Brinkman zelf. Op dat overleg zou niet over het vertrek van de CDA-voorzitter zijn gesproken. De partijtop zocht naar een inhoudelijke uitweg voor het AOW-probleem, die zou bestaan uit “een nadere invulling” van het verkiezingsprogramma: aanpassing van de financiële onderbouwing. Lubbers vertrok daarna voor zijn wekelijks overleg met de Koningin, en reisde vervolgens door naar Maastricht waar hij een erepenning in ontvangst zou nemen. Een oplossing had het campagneteam niet gevonden, maar bij Van Velzen leidde het 'nadenken' tot één onafwendbare conclusie: aftreden. Een stap die toch al binnen afzienbare tijd werd verwacht, omdat Van Velzen kandidaat is voor het Europees parlement.

In het Kuyperhuis bleek in de loop van de middag dat er iets ongebruikelijks aan de hand was. Medewerkers die op het punt stonden om naar huis te gaan, werd verzocht na te blijven. Van Velzen vergaderde om half vier met de kern van het Dagelijks Bestuur dat bestaat uit de voorzitter zélf, de vice-voorzitters Lodders-Elfferich, Van Laarhoven en de penningmeester Vroon. Aan het begin van de bestuursvergadering kondigde Van Velzen aan dat hij zou aftreden. Hij zei zich verantwoordelijk te voelen voor de fouten die er zijn gemaakt bij de presentatie van het voorstel om de AOW voor vier jaar te bevriezen. Na de verkiezingsnederlaag van vorige week en de oproer in eigen gelederen wilde hij met zijn aftreden de band tussen de partij en de traditionele achterban herstellen.

Zelfs in eigen partij kwam het aftreden van Van Velzen als een verrassing. De tweede op de CDA-lijst, staatssecretaris Y. van Rooy, verdedigde in Naaldwijk tijdens een werkbezoek aan het Westland om zeven uur 's avonds haar voorzitter nog, terwijl deze in het Kuyperhuis al enige uren tevoren zijn aftreden bekend had gemaakt. “We moeten vasthouden aan het AOW-voorstel en de positie van Van Velzen staat niet ter discussie”, zo zei ze tegen de pers in het cultureel centrum De Naald. Van Rooy en Bukman liepen daarop naar de grote zaal waar ontevreden tuinders naar de uitleg van de bewindspersonen zouden luisteren. Het CDA had vorige week vooral in Naaldwijk veel van zijn trouwe aanhang verloren. Om half acht zou de bijeenkomst beginnen.

Maar op dat tijdstip kwam er echter een fax: “CDA-partijvoorzitter Van Velzen treedt af”. Van Rooy en minister Bukman doken meteen een leeg kamertje in voor overleg. Vijf minuten later luidde het commentaar van Van Rooy: “Een wijs besluit. We zijn Van Velzen dankbaar voor wat hij voor onze partij heeft gedaan. Het is goed dat we luisteren naar de signalen van de achterban”. Ook de koerswijziging inzake de AOW volgde Van Rooy in korte tijd. “Het is erg verstandig dat de heer Brinkman zich beraadt over het AOW-voorstel. We moeten de kiezers serieus nemen. De regie is niet zoek”.

In Maastricht noemde Lubbers om half negen het vertrek van de CDA-voorzitter “triest”. Ook hij “bedankte” Van Velzen voor het werk van de afgelopen jaren; een bijna plichtmatig ritueel. De afgetreden voorzitter was niet meer voor commentaar beschikbaar. Hij vertrok vandaag naar Boedapest en blijft na terugkeer komende vrijdag in Nederland gewoon campagne voeren, zij het niet meer als eerste man van het partijapparaat maar als eenvoudig CDA-kandidaat voor het Europees parlement.

Het CDA moet nu eerder dan verwacht op zoek naar een nieuwe voorzitter: de profielschets voor die functionaris ligt al klaar. De wijziging van de financiële onderbouwing van het verkiezingsprogram wordt binnen zeven dagen verwacht. Dan moet blijken of voor de kaderleden, die inmiddels hebben laten weten voorlopig tevreden te zijn, Brinkman nog steeds “hun man” is.

    • Frank Vermeulen
    • Derk-Jan Eppink