Moderne wetenschap geïllustreerd met klassieke proefjes

Wat is wetenschap? Ned.3, 21.07-21.54u.

'De Andy Warhol van de wetenschap', zo wordt wetenschapssocioloog Bruno Latour bij de kijkers van VPRO's Noorderlicht geïntroduceerd. Latour heeft de wetenschap een ander aanzien gegeven, is de redenering, net als Warhol eerder een blik Campbellsoep.

Wat is wetenschap?, heet de aflevering van vanavond, en Latours antwoord op die lastige vraag staat centraal. De Fransman, van huis uit filosoof en antropoloog, heeft weinig op met de 'epistemologie vanuit de leunstoel' van de meeste wetenschapsfilosofen. Kennis-als-eindprodukt interesseert hem veel minder dan de dagelijkse praktijk van het wetenschappelijke bedrijf waarbinnen die kennis tot stand komt. Feiten, aldus Latour, hebben geen onafhankelijke betekenis maar ontlenen die aan hun constructie binnen een collectief proces. “Hoe meer we een wetenschappelijk feit in het maatschappelijk netwerk inbouwen, hoe objectiever en hoe meer waar het wordt.”

Om deze ideeën wordt Latour bewonderd maar ook verguisd. Wetenschappers die niets van politici willen weten, en humanisten die harde wetenschap juist buiten de deur willen houden, irriteert hij met zijn netwerken. Eind jaren zeventig bracht hij twee jaar door op een biochemisch laboratorium in Californië en noteerde nauwgezet zijn bevindingen, van koffiekameroverleg via de experimenten-misère tot cruciale subsidieaanvraag. Het leidde tot het boek Laboratory Life: The Construction of Scientific Facts (1979, samen met Steve Woolgar), in 1987 gevolgd door het meer theoretische Science in Action, waarmee Latour bekendheid verwierf bij een relatief groot publiek.

In de schitterende ambiance van de Parijse École Nationale Supérieure des Mines, waar hij hoogleraar is, weet Latour zijn opvattingen over wetenschap helder uiteen te zetten. Dit ondanks interviewer Wim Schepens, die niet verder komt dan oppervlakkige en obligate opmerkingen, het bestaat Galilei een eenling te noemen en wetenschapsfilosofisch lijkt te zijn blijven steken bij een karikatuur van Popper. En waarom is een gesprek met een Fransman in een Franse omgeving in het Engels?

De beelden uit de École Nationale worden afgewisseld met Polygoonfragmenten, bedrijvigheid in een chemisch laboratorium, Parijse verkeersdrukte, animaties, een vleugje Popper en een serie klassieke natuurkundeproefjes waarvoor het kabinet van het Barlaeusgymnasium is aangesproken. De ring van 's Gravezande, een centrifugaalmachine, de Maagdenburger halve bollen: het levert prachtige plaatjes op maar met het onderwerp heeft het weinig van doen. Latours opvattingen gelden moderne wetenschap, en logischer was geweest deeltjesversnellers of kernfusiereactoren in beeld te brengen.

In het programma is hier en daar een greep gedaan in de onvermijdelijke trommel aforismen. De aardigste is van Albert Einstein: Luister niet naar wat een wetenschapper zegt te doen, kijk naar wat hij feitelijk doet. Bruno Latour avant la lettre.

    • Dirk van Delft