Herindeling gemeenten kost CDA stemmen

In Noord-Brabant is een ingrijpende gemeentelijke herindeling aan de gang. In 1997 of daaromtrent zullen er van de 131 gemeenten nog circa 70 over zijn. Alom heerst onvrede en komt het tot massale protesten. Tijdens de jongste verkiezingen liep het CDA gevoelige klappen op.

DEN BOSCH, 7 MAART. “Als we de gemeentelijke herindeling bij referendum hadden moeten uitvoeren, dan zou 80 procent van de nu op te heffen gemeenten vóór blijvende zelfstandigheid hebben gekozen. Dan zou dus alles bij het oude zijn gebleven”.

En aangezien het provinciaal bestuur van Noord-Brabant, zegt gedeputeerde drs. J. de Geus, vindt dat er “bestuurs- en financieel krachtige gemeenten moeten zijn om de uitdaging in de toekomst aan te kunnen”, wordt het “ondankbare werk” met kracht voortgezet.

Dat bijvoorbeeld 76 procent van de inwoners van een op te heffen gemeente - Nieuw-Ginneken bij Breda - zich daar tegen uitspreekt, vindt hij weliswaar belangrijk, omdat het iets weergeeft van “de gevoelens van zo'n gemeenschap”.

Maar het is niet doorslaggevend: “Grensoverschrijdende belangen kunnen tot andere besluiten leiden.” Bij de jongste verkiezingen zakte het CDA in Nieuw-Ginneken van zes naar twee zetels in de raad, wat algemeen wordt gezien als een afstraffing van het herindelingsbeleid van deze partij, die met twee CDA-gedeputeerden de kar trekt.

Protestbijeenkomsten worden massaal bezocht, zoals onlangs nog in het Oostbrabantse Mierlo, waar de plaatselijke sporthal te klein was voor de 2.500 contestanten tegen de mogelijke inlijving bij Helmond. Daar viel De Geus een krachtig boe-geroep ten deel. In Geffen-Nuland plantten inwoners eikeboompjes bij de parochiegrens omdat ze vonden dat die bij de herindeling een rol moest spelen. De afdeling Liempde van het CDA zegde massaal het lidmaatschap van die partij op omdat deze gemeente tegen haar zin naar Boxtel moet.

Tegen het jaar 1997 mogen er van de 131 gemeenten die er in 1985 waren, nog ongeveer 70 over zijn. Noord-Brabant heeft relatief het grootste aantal kleine gemeenten, met lieflijke plaatsjes als Esch, nog geen 2.000 inwoners, en Oeffelt, 2.200 inwoners. Waar andere provincies de gemeentelijke herindeling al goeddeels achter de rug hebben, zit de provincie nog middenin het proces. Dat heeft volgens De Geus te maken met de angst dat “het eigene” teloorgaat.

“Die angst voor het nieuwe is begrijpelijk, maar ongegrond. Gemeenschappen als Den Hout bij Oosterhout of Nispen bij Roosendaal die bij eerdere herindelingen waren betrokken, hebben het beste van het beste gekregen”.

Of zoals burgemeester mr. G. Brokx van Tilburg - overigens ontevreden over de omvang van het grondgebied dat het provinciaal bestuur aan zijn gemeente heeft toegedacht - zegt: “Op de dag na de herindeling krijgen de inwoners van Berkel-Enschot (dat aan Tilburg wordt toebedacht) gewoon licht als ze aan de knop draaien en wordt het huisvuil gewoon opgehaald”.

In slechts een van de zes regio's heeft de herindeling al een wettelijke basis: het gebied tussen Oss en Cuyk, waar de nieuwe gemeenteraden eind vorig jaar werden gekozen. Daar liep het aantal gemeenten terug van 27 naar 16. De herindelingsvoorstellen voor het gebied rond Den Bosch liggen in Den Haag. Voor de gebieden rond Tilburg, Eindhoven/Helmond, Breda en Bergen op Zoom/Roosendaal hebben GS de contouren geschetst.

En hoewel allerwege grote wrevel bestaat, is De Geus ervan overtuigd dat de gevoelens aanmerkelijk ten goede zijn veranderd: “Van het aanvankelijke massale verzet is men tot coöperatie gekomen. Er zijn zelfs gemeenten die zeggen: zet er nu eens wat meer vaart achter, want het duurt allemaal te lang. Ook wordt de roep om grotere gemeenten te vormen, steeds sterker. Nu we in West-Brabant zijn aanbeland, hoor je gemeentebesturen al zeggen dat ook 12.000 inwoners te klein is. Daar wordt al om een ondergrens van 18.000 geroepen”.

Cruciaal in de omslag van het denken noemt De Geus de vergadering op 21 juni vorig jaar van de Provinciale Staten. Toen werd vrijwel unaniem een motie aangenomen waarin het doel van de herindeling ten langen leste werd omschreven: “Het ontwikkelen van onderling evenwichtige plattelandsgemeenten en het versterken van de regionale centrumgemeenten, waarbij een bijzondere plaats is ingeruimd voor de steden. Voor een periode van 25 jaar moeten ze op eigen grondgebied ruimte hebben voor wonen, werken en strategische functies”.

De communis opinio in Provinciale Staten was hard nodig. Immers, aldus De Geus, “de ervaring tot dan toe had geleerd dat de grote fracties (waaronder zijn eigen CDA, red.) in de Staten gaande de rit toch nog te vaak veranderden van inzichten. Als we dit allemaal vier jaar eerder zo hadden afgesproken, dan hadden we heel wat meer helderheid gehad”.

Een van de gemeenten die zich fel verzet tegen de beoogde opheffing is Nieuw-Ginneken bij Breda. Burgemeester P.A.C.M. van der Velden is nog altijd niet heen over de verontwaardiging die zich van hem en van het merendeel van zijn 12.000 inwoners meester maakte, toen begin februari van dit jaar bekend werd dat Nieuw-Ginneken zal worden opgeheven. “Wat Gedeputeerde Staten met onze gemeente van plan zijn is tekenend voor de manier waarop de hele herindeling ter hand wordt genomen. Het enige wat bekend is, is dat er heringedeeld moet worden, maar men vergat vooraf de neuzen in dezelfde richting te zetten. Dit is bovendien geen ordentelijk omgaan met de plaatselijke democratie. Op deze manier wordt de politiek in de ogen van de inwoners ongeloofwaardig”.

Met de denderende trein van de herindeling in aantocht, besloot Nieuw-Ginneken samen met Alphen/Riel, Baarle-Nassau en Chaam (tezamen 27.000 inwoners) zich uit te spreken voor samengaan. Op die manier zou er een verantwoord groen evenwicht gevormd kunnen worden tussen de steden Breda en Tilburg. Dat was ook volgens wetenschappelijke onderzoekers “de beste waarborg om het eigene van de dorpskernen en het groene karakter van het gebied” te waarborgen.

Aanvankelijk, aldus Van der Velden, leek het erop dat die oplossing ook de instemming had van het provinciaal bestuur. Totdat vorig jaar zomer de meningen binnen Gedeputeerde Staten zich begonnen te wijzigen in het voordeel van Breda, volgens Van der Velden derhalve “een draai van 180 graden”. Op een regenachtige zondag liepen meer dan 4.000 inwoners te hoop tegen de provinciale plannen. “Breda”, aldus Van der Velden, “heeft feitelijk geen bal aan ons. Op basis van het streekplan mag er op ons grondgebied slechts op één bescheiden plaats worden gebouwd.”

Nieuw-Ginneken zal zich via de Wet Algemene Regeling Herindeling beklagen bij de minister van binnenlandse zaken die op zijn beurt weer de commissie-Van Splunder kan inschakelen om de door de provincie gehanteerde criteria te toetsen, want aldus burgemeester Van der Velden: “Er is sprake van een gemiste kans als je een initiatief van onderop zo de nek omdraait. De mensen voelen gewoon dat ze niet serieus zijn genomen”.

    • Max Paumen