Generaal Viljoen sneuvelt op slagveld van rechtse politiek

PRETORIA, 7 MAART. De roem van Afrikaner helden vergaat snel. Vorig jaar was oud-generaal Constand Viljoen nog de Messias van rechts. Hij zou als leider van het Afrikaner Volksfront eenheid brengen in de versplinterde politiek ter rechterzijde van de Nationale Partij. Hij zou de conservatieve blanken in Zuid-Afrika hun beloofde land, de 'volksstaat', binnenleiden.

Maar afgelopen zaterdag ging Viljoen ten onder. Hij sneuvelde op het slagveld van de rechtse politiek, zoals velen voor hem in dit verhitte milieu van ruzies, dreigementen en afsplitsingen. De haviken in het Volksfront rekenden snel af met de generaal, die het had bestaan om zich vrijdagavond, vijftien minuten voor sluitingstijd, als het 'Vrijheidsfront' in te schrijven voor deelneming aan de verkiezingen van eind april.

In zestien uur tijd was zo de hoop vernietigd dat de rechtse blanken alsnog zouden meedoen aan het democratisch proces in Zuid-Afrika. Op eigen initiatief, zonder goedkeuring van andere leiders van het Afrikaner Volksfront, had Viljoen zijn partij geregistreerd, officieel om alle mogelijkheden voor de Afrikaners open te houden. In allerijl had Viljoen vrijdagavond de papieren in orde gemaakt en het geld (zo'n 40.000 gulden) bijeengegaard om zich te registreren. Hij liet in recordtijd een partijlogo ontwerpen.

In een besloten vergadering van negen uur maakte het 'schaduwkabinet' van het Volksfront - waarin Eugene Terre'Blanche van de neo-fascistische Afrikaner Weerstandsbeweging de ministerspost van wet en orde bezet - de volgende dag een einde aan Viljoens eigenzinnigheid. De 'president' van de volksstaat-in-wording, Ferdi Hartzenberg van de Konservatieve Partij, bedankte daarna in een toespraak tot zijn 'parlement' (de Volksraad) de generaal nog wel. De inschrijving was gedaan “om de gelegenheid te scheppen” voor het Volksfront om deelneming aan de verkiezingen “te bespreken”. Dat was “in het beste belang” van de organisatie geweest. Maar overigens bleef de ministerraad bij het besluit om niet deel te nemen aan de verkiezingen, want dit zou “het volk aan een communistische regering onderwerpen”. De zaal van de synode van de Nederduits Gereformeerde Kerk in Pretoria barstte uit in applaus en gejuich. Viljoen leek ineen te krimpen achter de ministerstafel.

Het Afrikaner volk voegde zo een nieuw hoofdstuk toe aan een lange traditie: het rekende vaker af met generaals die het politieke toneel betraden. De held van de Boerenoorlog, generaal Louis Botha, werd door zijn aanhang uitgemaakt voor 'volksverrader' toen hij in 1910 de Boerenrepublieken Transvaal en Vrijstaat in de Unie van Zuid-Afrika onderbracht en een verzoening met de Engelsen bewerkstelligde. Generaal Jan Smuts, wellicht de grootste staatsman die het Afrikaner volk ooit heeft voortgebracht, werd in 1948 verslagen in de stembusstrijd, nadat hij in de Tweede Wereldoorlog de kant van de geallieerden had gekozen. Viljoen struikelde vooral omdat hij een amateur in de politiek is gebleven. “Ik maak hem nu al maandenlang mee”, zei een minister van de regering-De Klerk onlangs, “maar hij is politiek gesproken geen centimeter gegroeid.”

Hoe anders is te verklaren dat Viljoen de stemming onder zijn aanhang zo verkeerd kon taxeren? Een politicus die zo'n ver gaande stap zet, verzekert zich tevoren toch van steun? Viljoens woordvoerder verklaarde zaterdag geheel in militaire stijl dat de inschrijving een “strategische” keuze was, “niet politiek, maar operationeel”. Een paar uur eerder had Viljoens bondgenoot in de conservatieve Vrijheidsalliantie, de Inkatha Vrijheidspartij, immers ook besloten om zich in te schrijven, onder het voorbehoud dat de internationale bemiddeling in de grondwettelijke crisis 'bevredigende' resultaten zou opleveren. Als Inkatha zou worden geïsoleerd van de rechtse blanken, zo was de theorie, kon de regering-De Klerk de 'Boere-Afrikaners' gemakkelijker aanpakken. Viljoen drukte door, met steun van de drie andere oud-generaals van het Volksfront, maar tegen de wil van KP-leider Hartzenberg. Daarmee ging hij direct in tegen eerdere besluiten van het Afrikaner Volksfront om niet deel te nemen, omdat het geen garanties heeft gekregen voor een eigen blanke staat na de verkiezingen.

De regering en het ANC hebben aangeboden dat de verkiezingen van 26 tot en met 28 april tegelijk een opiniepeiling kunnen zijn voor de steun voor een 'volksstaat'. Iedere stem op het AVF zou uitgelegd worden als een ja-stem. Na de verkiezingen zou een speciale raad van Afrikaners de gedachte van een 'volksstaat' verder uitwerken en bepleiten bij de nieuwe regering. Viljoen is in onderhandelingen met het ANC tot deze formule gekomen. Maar zijn radicale aanhang voelt er niets voor de verkiezingen te worden ingezogen zonder de zekerheid dat de blanke staat er komt.

Waar het blanke thuisland moet komen blijft onduidelijk. Omdat conservatieve boeren, verspreid over het land, hun eigen boerderij in de 'volksstaat' willen, is iedere gebiedsaanduiding springstof voor de rechtse eenheid. De Volksraad was zaterdag speciaal bijeengekomen om eindelijk een kaart van het gebied en een grondwet voorgeschoteld te krijgen. Het kwam er weer niet van. De “politieke ontwikkelingen” hadden de leiders genoopt tot een urenlang debat, de kaart van de blanke staat zal “binnenkort” ter bestudering worden voorgelegd, liet Hartzenberg zijn 'volksvertegenwoordiging' weten. Het bleef daardoor bij parlementje spelen op zaterdagmiddag voor een minderheid binnen de blanke minderheid in Zuid-Afrika. Men droeg plechtig de Bijbel binnen, de voorzitter zwoer vijf nieuwe leden in en de beoogde president hield een toespraak. Op de parlementaire perstribune knijp je je dan onwillekeurig af en toe in de arm.

Al even a-politiek als hij bij zijn initiatief te werk ging, stapte Viljoen na deze vernedering niet uit het Volksfront. Hij verklaarde op een persconferentie, gezeten naast een glimlachende Hartzenberg, dat hij geen kandidatenlijst zal indienen voor het Vrijheidsfront. De inschrijving zal daardoor vanzelf verlopen. “Ik kan het idee van een volksstaat niet opgeven”, zei Viljoen, “het is voor mij een obsessie geworden.” Hartzenberg liet weten dat het Volksfront zal doorgaan “druk te plaatsen op de verkiezingen”. Het gaat voort met de politiek van verzet, vooral op gemeentelijk niveau, waar conservatieve stads- en dorpsbesturen zich aansluiten bij de blanke staat.

Toch werd gisteren in rechtse kring nog steeds gespeculeerd dat Viljoen het Volksfront zou kunnen verlaten, met zes of zeven parlementariërs van de Konservatieve Partij die menen dat rechts een doodlopende weg is ingeslagen. Dat zal uiterlijk woensdag blijken, wanneer de partijen hun kandidatenlijsten moeten indienen. Gezien de snelle verschuivingen in de Zuidafrikaanse politiek is een wederopstanding van Viljoen in een nieuwe gedaante niet uitgesloten. De demonstrant die afgelopen zaterdag met anti-Viljoen spandoek buiten de vergaderzaal stond, hoopte van niet. De generaal is een “volksverrader”, besloot Arie Alkema. President De Klerk heeft hem in de rechtse politiek geplant, om verdeeldheid te zaaien.