Viljoen meldt partij aan; Rechts blok in Zuid-Afrika valt uit elkaar

JOHANNESBURG, 5 MAART. De verdeeldheid tussen de rechtse blanke partijen in Zuid-Afrika over deelname aan de eerste algemene verkiezingen is gisteravond aan de oppervlakte gekomen.

Oud-generaal Constand Viljoen, de leider van het Afrikaner Volksfront, liet op het laatste moment op eigen gezag een nieuwe partij met de naam 'Vrijheidsfront' voor de verkiezingen registreren.

Viljoen volgde daarmee de Inkatha Vrijheidspartij van chief Mangosuthu Buthelezi, die gisteren eveneens besloot zich onder voorbehoud te laten registreren. Buthelezi onderstreepte dat zijn partij alleen zal deelnemen aan de verkiezingen van eind april als internationale bemiddeling in de crisis over de nieuwe grondwet iets oplevert. De andere leden van de zogeheten Vrijheidsalliantie, de Konservatieve Partij en het in naam onafhankelijke thuisland Bophuthatswana, lieten zich niet als deelnemer registreren.

Vijftien minuten voor het verstrijken van de inschrijvingstermijn om middernacht schreef Viljoen tot ieders verrassing zijn nieuwe partij in op het kantoor van de Onafhankelijke Verkiezingscommissie in Kempton Park, nabij Johannesburg. Eerder op de dag had de leider van de Konservatieve Partij, Ferdi Hartzenberg, nog verklaard dat zijn partij weigerde deel te nemen aan de verkiezingen. De KP vond het idee van internationale bemiddeling in het conflict over de grondwet te vaag, aldus Hartzenberg. De KP is de overheersende partij in het Afrikaner Volksfront, dat door Hartzenberg en Viljoen samen wordt geleid.

De afgelopen dagen waren er volop speculaties over een op handen zijnde breuk in conservatieve gelederen. Een aantal KP-parlementariërs zou onder leiding van Viljoen wel willen deelnemen aan de verkiezingen. De wijzigingen in de interim-grondwet, die het parlement deze week goedkeurde, bieden rechtse Afrikaners de mogelijkheid om bij de verkiezingen apart de steun te peilen voor een blank thuisland ('volksstaat'). Na de verkiezingen kan een raad van Afrikaners die gedachte verder uitwerken en met de nieuwe regering onderhandelen over een 'volksstaat'.

Viljoens stap lijkt de eerste scheuring in het rechtse blok. Radicalen binnen het Volksfront menen dat de onderhandelingen tot niets hebben geleid en dat de blanken nu voor hun eigen staat moeten vechten. De regering en het ANC hebben altijd gehoopt met hun concessies een wig te kunnen drijven tussen de rechtse partijen. Viljoen stelde in een verklaring dat hij zijn 'Vrijheidsfront' inschreef “voor het geval onderhandelingen of internationale bemiddeling een positief resultaat opleveren”.

Pag.5: Viljoen eist concessies

Viljoen had geen tijd gehad om een vergadering van het Afrikaner Volksfront te beleggen. “Deze beslissing houdt de mogelijkheid open voor het Afrikaner volk om substantiële steun te bewijzen als, en alleen als, er voldoende concessies worden gedaan die ons doel van een Afrikaner volksstaat bereikbaar maken”, aldus Viljoen.

Het Centraal Comité van Inkatha besloot gisteren na een urenlange vergadering tot registratie onder voorbehoud. Deelneming aan de verkiezingen is volgens Inkatha-leider Mangosuthu Buthelezi afhankelijk van internationale bemiddeling in de impasse rond de nieuwe grondwet, waarin volgens Inkatha onvoldoende garanties voor federalisme zijn opgenomen. Buthelezi kwam eerder deze week met ANC-leider Nelson Mandela internationale bemiddeling overeen. Delegaties van de beide partijen zullen volgende week de details bespreken. Mandela zei gisteren dat de Verenigde Naties de meest aangewezen organisatie zijn om de bemiddeling te organiseren. Inkatha wil dat in de bemiddeling ook de positie van Zoeloe-koning Goodwill Zwelithini aan de orde komt. De koning heeft een onafhankelijk Zoeloe-koninkrijk geëist dat de provincie KwaZulu/Natal beslaat.

Bovendien wil Inkatha de verkiezingsdatum bij de bemiddeling ter sprake brengen, omdat de partij te weinig tijd zegt te hebben om campagne te voeren. Voor het ANC en de regering is uitstel van de verkiezingen onbespreekbaar. “Dat zou het land opblazen”, zei ANC-secretaris-generaal Cyril Ramaphosa gisteren. “Onze mensen hebben geen geduld en tolerantie meer om nog langer te wachten”. Buthelezi liet eerder echter weten dat uitstel van de verkiezingen geen harde eis is.

Rechtse blanke partijen willen voortgaan met de stichting van hun 'volksstaat'. Daarbij hebben zij vooral conservatieve gemeentebesturen op het oog in de Transvaal en de Oranje Vrijstaat, die zich wensen aan te sluiten bij een blank thuisland. De regering De Klerk heeft deze week gedreigd dat zij gemeentebesturen die de wet overtreden zal aanpakken. Het Afrikaner Volksfront heeft aangekondigd dat zij vandaag tijdens een bijeenkomst in Pretoria voor het eerst de grenzen van de blanke staat en een alternatieve grondwet zal bekendmaken.

    • Peter ter Horst