Rusland op een vijfsprong

Daniel Yergin en Thane Gustafson: Russia 2010 and what it means for the world 302 blz., Random House 1993, ƒ 52,20

Rusland in de lente van 1997. De misoogst van het vorige jaar wordt gevolgd door een ongekend koude winter. In de grote steden ontstaat een gebrek aan voedsel. Boeren en handelaren accepteren alleen nog harde valuta. Jeltsin, korte tijd daarvoor afgetreden, is opgevolgd door een zwakke leider. De bevolking is ziek van de politiek. Boze Moskovieten marcheren door de straten. De eerste etalages worden ingegooid. De politie, die al maanden geen salaris heeft ontvangen, kijkt toe, met sympathie. Militairen die de stad zijn binnengebracht om de orde te herstelen weigeren op te treden. Rood-bruine paramilitaire eenheden vallen regeringsgebouwen aan die manhaftig maar tevergeefs worden verdedigd door loyale troepen. De regering verlaat de stad. De president vlucht naar Stockholm. Het gepeupel neemt de macht over.

Zo zou het kunnen gaan, menen Daniel Yergin en Thane Gustafson, de auteurs van Russia 2010, een poging om aan de hand van vijf verschillende scenario's de toekomst van Rusland in kaart te brengen. Ze noemen dit scenario De Russische Beer. De minister van defensie, Ivan Nikolajev, weet uiteindelijk de macht te verkrijgen over Moskou en over de rest van het land. Hij breekt radicaal met het democratische experiment, stelt zichzelf aan het hoofd van een militaire junta en laat zich tot president benoemen. De Russische Beer regeert. Rusland vervalt in oude gewoonten: autoritair, centralistisch, in zichzelf gekeerd, agressief en onbetrouwbaar.

Schokgolven

Russia 2010 is geen poging tot voorspelling, benadrukken Yergin en Gustafson, respectievelijk president en medewerker van Cambrigde Energy Research Associates, een think-tank over de internationale politiek. Het gaat hen om zogeheten scenarioplanning, 'een gestructureerde en gedisciplineerde wijze van denken over de toekomst'. Op basis van een uitstekende analyse van hetgeen zich de afgelopen jaren in de voormalige Sovjet-Unie heeft afgespeeld, beschrijven Yergin en Gustafson een aantal mogelijke ontwikkelingen van Rusland. Gezamenlijk vormen deze een kader waarbinnen de veranderingen in Rusland het komende decennium kunnen worden geïnterpreteerd en begrepen. Scenario's zijn alternatieve geschiedenissen van de toekomst.

Scenarioplanning blijkt geen eenvoudige zaak. Volgens Yergin en Gustafson zijn er drie 'drijvende krachten' achter iedere mogelijke ontwikkeling: de enorme politieke consequenties van de ineenstorting van het communisme, de schokgolven die de ontmanteling van de commando-economie teweegbrengen en de Russische behoefte aan een nationale identiteit, het resultaat van het uiteenvallen van de Sovjet-Unie. Vervolgens onderscheiden ze 'belangrijke actoren' (waaronder politici en politieke partijen, strijdkrachten en industrie) en 'gegevenheden' (zoals misdaad, milieuverontreiniging en een voortsukkelende landbouw). Alles komt ten slotte samen in een Kapitalisme Russische Stijl, daarover bestaat volgens Yergin en Gustafson geen twijfel.

Het somberste scenario is al geschetst: de Russische Beer. De meest optimistische variant hebben de auteurs Tsjoedo genoemd, het Russische Wirtschaftswunder. Het komt hier op neer: een vastbesloten hervormer wordt tot president gekozen, de privé sector ontwikkelt zich voorspoedig en stimuleert de economische groei, een steeds groter deel van de Russische samenleving profiteert van de nieuwe economische orde. Rusland heeft een nieuw zelfbewustzijn verworven en staat open voor de buitenwereld. De drie overige scenario's geven tussenwegen aan. 'Het Lange Afscheid' is net als De Russische Beer de uitkomst van een 'Tijd der Troebelen' waarin Rusland vervalt in chaos. Het is de milde variant van deze wanorde en van de centrale macht over Rusland die zich uiteindelijk weet te herstellen (de 'reactie'). De 'Tweekoppige Adelaar' is een sterk en tamelijk conservatief regime in Moskou, dat in korte tijd een einde maakt aan separatistische neigingen in het land, en dat poogt, op de bekende Russische wijze, alle veranderingen van bovenaf door te voeren.

Onderspit

Yergin en Gustafson maken geen 'keuze' tussen de scenario's. Hoewel ze alleen in het geval van Tsjoedo de vraag stellen hoe realistisch deze beschrijving 'werkelijk' is, zijn ze toch niet pessimistisch over de toekomst van Rusland. Het is een rijk land, met een goed opgeleide en creatieve bevolking. En hoewel het alle schijn tegen heeft, zou het zich kunnen ontwikkelen tot een democratie. Ruslands zwakke kanten zijn ook zijn sterke punten: juist de verzwakte staatsmacht en de politieke verlamming in Moskou creëren de mogelijkheid van een ontwikkeling in de richting van democratie en markt. Misschien hebben Yergin en Gustafson gelijk, maar vooralsnog doen de ontwikkelingen in Rusland vanaf de confrontatie tussen Jeltsin en het Witte Huis (het eindpunt van hun analyse) vooral denken aan het scenario dat ze 'Muddling Down' hebben gedoopt. Dit scenario voorziet onder meer in een zwak centraal gezag, een heftige strijd om macht en bezit, een voortsukkelende economie en een relatief grote mate van politieke vrijheid. Een aantal ontwikkelingen die de auteurs voorzien voor 1995 heeft zich al voltrokken: de minister van financiën heeft het onderspit gedolven, de inflatie is toegenomen en politiek extremisme heeft de kop opgestoken (hoewel niet in de vorm van een communistische partij, zoals ook Yergin en Gustafson verwachtten). 'Muddling Down is het scenario van middelmatigheid'', schrijven ze. 'De leiders bieden geen glorie of grandeur, geen inspiratie, alleen beloften die komen en gaan, en die niet worden vervuld.''

Misschien is het te gemakkelijk het Muddling Down scenario als het meest realistische te kiezen. Per slot van rekening is het de voortzetting van hetgeen zich de laatste tijd heeft afgespeeld. En bovendien, zoals ook de beide auteurs opmerken: Rusland kan niet blijven aanmodderen. Uiteindelijk zal het land via een van de eerder genoemde scenario's uitkomen bij Kapitalisme Russische Stijl. De cruciale vraag is hoe dit kapitalistische Rusland er in 2010 zal uitzien: dictatoriaal of democratisch, gesloten of open, agressief of coöperatief. Het antwoord op deze vraag is bepaald door de weg die het land het komende decennium zal aflegen. Russia 2010 geeft de mogelijke varianten.