Partijen zijn steeds conjunctuurgevoeliger geworden; Kiezer hield zich niet aan regels

De kiezer heeft altijd gelijk, is de gangbare uitdrukking van politici na verkiezingen. Meestal is het een verkapt mea culpa uitgesproken door de verliezer, want ooit zal er toch voor hem de herkansing zijn. Gelijk mag de kiezer dan wel hebben, dat neemt niet weg dat hij er een flinke rotzooi van kan maken.

De chaos die de kiezers afgelopen woensdag hebben aangericht, is aanzienlijk. Voor een deel voorspeld, maar in dit soort zaken is het aanschouwen van de werkelijkheid toch altijd weer een schok. De PvdA trekt dus nog maar echt 20 procent van de stemmen, het CDA zit dus echt op een historisch dieptepunt van 25 procent, extreem rechts heeft in sommige wijken dus echt een flinke aanhang. De Centrumdemocraten die notabene in de hoofdstad van het land over een grotere aanhang blijken te beschikken dan het CDA, dat zijn toch gegevens die hard aankomen.

Ga er maar aan staan als politicus om de uitslag van de gemeenteraadsverkiezingen te analyseren. De kiezer heeft voor politieke professionals een doodzonde begaan: hij is onvoorspelbaar geworden. De enige zekerheid die dit gedrag oplevert, is dat de traditionele partijen de dupe zijn. Zij kunnen niet meer rekenen op een grote vaste aanhang. Een deel van de natuurlijke achterban heeft de verleiding van het à la carte-systeem niet langer weerstaan. Vandaar het goede resultaat van de lokale partijen. Maar het is veel te simplistisch om ervan uit te gaan dat degenen die afgelopen woensdag op een lokale partij hebben gestemd over twee maanden bij de Tweede Kamerverkiezingen in de 'moederschoot' zullen terugkeren. De omgekeerde redenering is net zo goed mogelijk. Is het niet zo dat iemand die één maal overspel heeft gepleegd, veel makkelijker een tweede keer vreemd gaat? De dieperliggende betekenis voor PvdA en CDA van de gemeenteraadsverkiezingen is dan ook dat een niet onbelangrijk deel van hun vaste aanhang de Rubicon is overgestoken. Het kan zijn dat zij over twee maanden in plaats van op 'Duurzaam Schagen' weer gewoon op het CDA of de PvdA gaan stemmen. Maar evengoed kunnen zij - nu begeerte hen heeft aangeraakt - elders hun geluk beproeven. D66 is dan al gauw het aantrekkelijke alternatief.

Het verdampen van de vaste aanhang betekent dat de conjunctuurgevoeligheid van partijen is toegenomen. Het onderwerp van de week is bepalend voor het stemgedrag. De uitwisseling tussen de vier grote partijen die allemaal in het midden opereren wordt gebruikelijker, waarbij de overstap van een ideologische partij naar een pragmatische veel voor de hand liggender is dan de tegenovergestelde beweging. Opnieuw zitten dus CDA en PvdA in de verkeerde hoek. Het is tevens de conjunctuurgevoeligheid die de teneur van de campagne voor de Tweede Kamerverkiezingen zal bepalen: die wordt ongetwijfeld hard en persoonlijk.

De eerste signalen zijn al gegeven. VVD-lijsttrekker Bolkestein heeft reeds ettelijke malen laten zien een persoonlijke aanval niet te schuwen. Bij de PvdA ontwikkelt kroonprins Wallage zich tot chef speciale operaties. Terwijl Kok straks in de campagne de staatsman speelt - een rol die in vorige campagnes niet zonder succes was weggelegd voor premier Lubbers - kan het straatvechten aan Wallage worden overgelaten. Brinkman moest het al een paar keer bij Wallage ontgelden.

Degene die de komende maanden in de kwetsbaarste positie verkeert is ongetwijfeld Brinkman. Illustratief is de poster die het abonneefilm-bedrijf Filmnet uitgerekend deze week in het hele land heeft opgehangen. Het is een groot portret van minister-president Lubbers. Er onder staat de tekst: “En bij ons ziet u zeker hoe Batman returns”. Een goed gevoel voor de actualiteit kan de onderneming niet worden ontzegd. Niet dat de 'return' van Batman Lubbers binnen het CDA serieus aan de orde is, maar er ligt sinds woensdagavond natuurlijk wel een levensgroot probleem bij de partij. Nooit eerder bouwde het CDA zo'n cultus op rond een nieuwe leider. En ook nooit eerder kreeg het CDA bij verkiezingen zo'n gevoelige dreun van de kiezer uitgedeeld. Het causale verband is niet aantoonbaar, het waren immers gemeenteraadsverkiezingen. Maar als een partij zich dermate personifieert met de leider als het CDA heeft gedaan, dan is een verlies voor de partij automatisch een nederlaag voor eerste man, ook al zijn het 'slechts' lokale verkiezingen. En of de partij het nu wil of niet, op dat moment staat de positie van Brinkman ter discussie. Misschien niet in het CDA zelf, maar wel bij het aarzelende electoraat buiten de partij.

Het CDA staat voor een enorm dilemma. Kiezers worden gezocht, maar te bieden valt er niets. Een berekening van het Centraal Planbureau dat de economische structuur in het jaar 2002 bij het CDA het best is gewaarborgd brengt de kiezers niet direct in vervoering. Wel de mededeling dat de AOW de komende jaren niet zal worden verhoogd. In feite staat het CDA tijdens de campagne met lege handen. Net als de PvdA drie jaar geleden ten tijde van de WAO-crisis rept het CDA thans over een 'communicatieprobleem' met de kiezer. De electorale positie waarin de PvdA momenteel verkeert, toont aan dat een communicatiestoornis niet snel is opgelost. Het wantrouwen is groot. Zou het CDA het wantrouwen sneller kunnen overwinnen? Brinkman heeft al gezegd dat hij niet ineens een heel ander verhaal kan gaan houden. Het komt dus aan op overtuigingskracht. Maar het zijn juist de moreel getoonzette verhalen waar de kiezer geen boodschap meer aan heeft. Die rekent mee met Gerrit Zalm van het Centraal Planbureau en ziet dan dat je bij andere partijen die ook zorgen voor de toekomst hebben financieel toch beter uit bent.

Nog twee maanden resteren de verliezers van woensdag om de schade enigszins te herstellen. Waar er op het inhoudelijke vlak weinig anders valt te leveren dan tot nu toe is gebeurd, zal het nog meer om de vorm gaan. Om uiterlijkheden dus. Vanwege de belangen en posities die op het spel staan wordt het ongetwijfeld een boeiende maar verre van hoogstaande campagne. De kiezer heeft het aan zichzelf te danken. Had hij zich afgelopen woensdag maar beter aan de regels moeten houden.

    • Mark Kranenburg