Oorlog in Italië

In het Italiënummer van vorige week bespreekt redacteur Charles Coster het boek 'War in Italy' van Richard Lamb. Ik heb met interesse deze bespreking gelezen en wil enkele kanttekeningen plaatsen bij de schuldvraag over de 'snelle' samenwerking tussen de Italianen en de Geallieerden, de schuldvraag bij die langzame opmars naar het Noorden en iets over de Duitse represaille van de Ardeatijnse grotten.

Na de val van de Duce werden de Italianen door twee gedachten beheerst: hoe raken we uit deze oorlog en hoe redden we ons van de Duitsers. Uiteraard was premier Badoglio een zwakke twijfelaar, maar de schuld van het feit dat de Duitsers in weinig dagen bijna zonder slag of stoot Italië in handen kregen, ligt bij de Amerikaanse legerstafchef Marshall en zijn paladijn Eisenhower, de Supreme Commander in de Mediterranée. Marshall had nooit het nut van de Italiaanse operatie ingezien, geobsedeerd als hij was door het idee, dat alleen een invasie over het Kanaal zaligmakend was. Eisenhower kon Churchill en de Britse Stafchef Brooke wel begrijpen, maar durfde niets tegen Marshall te doen.

Brooke had er al enige maanden bij Ike op aangedrongen plannen te maken voor een eventuele regeringscrisis in Rome. In mei 1943 had Eisenhower van zijn bazen, de Amerikaanse en Britse top, carte blanche gekregen ten aanzien van Italië.

Eisenhower had echter enkele maanden eerder veel kritiek in de pers gekregen voor zijn akkoord met de Franse Vichy-admiraal Darlan bij de landingen in Noord-Afrika en durfde nu weinig aan met de Italiaanse (ex-)fascisten. Dit blijkt onder andere uit een analyse van zijn brieven aan Marshall in het boek 'Dear General, Eisenhower's Wartime Letters to Marshall' van J.P. Hobbs. Hobbs concludeert over de aarzelingen van Ike met Badoglio: 'When later the opportunity to conclude a potentially helpful arrangement with the Italian fascists presented itself, he felt it necessary to check first with Washington, leading to protracted negotiations which precluded a decisive victory in Italy.''

Rome smeekte de Geallieerden om luchtlandingen bij Rome en andere landingen zo hoog mogelijk in de laars. Maar met die hele laars nu open voor landingen aarzelde de Supreme Commander nog steeds. Goebbels schrijft in zijn dagboek 'Ich bin auch der Meinung, dasz man im Augenblick mit wenig kräften viel mehr erreichen kann als etwa in einer Woche mit gröszeren Kräften. Zweifellos werden die Engländer nicht acht Tage warten, bis wir uns überlegt und vorbereitet haben, was wir zu tun gedenken.''

De Duitsers kregen echter alle tijd hun krachten via de gebrekkige Italiaanse infrastructuur op te bouwen. Zonder de beloofde luchtlandingen bij Rome durfde Badoglio op de dag van de bekendmaking van de wapenstilstand, 8 september 1943, zijn soldaten niet direct op te roepen zich tegen de Duitsers te verzetten en wandelden dezen naar huis ('Tutti a casa'). Dat het heel anders had gekund bleek wel op de Balkan waar twee Italiaanse divisies zich aansloten bij het verzet en op het Griekse Cefalonia, waar 9.600 Italianen zich liever dood vochten dan zich aan de Duitsers over te geven.

Dat de Italiaanse partizanen vooral aanhangers van Moskou waren was de mening van Londen en Washington. In werkelijkheid zaten de vele communisten in het verzet zeker niet vast aan de leiband van Moskou èn zochten ze samenwerking met alle niet-fascistische groeperingen.

Dat het Italiaanse oorlogstheater van secundair belang zou worden na Overlord was allang door Roosevelt en Churchill besloten. Toen Hitler de fout maakte veel troepen naar Italië te sturen saboteerden de Amerikanen alle pogingen om met landingen in Noord-Italië de Duitsers af te snijden. Generaal Lucas verziekte de landing bij Anzio en de Geallieerden maakten verder geen gebruik van hun superioriteit in de lucht en op zee. De Amerikanen trokken zelfs veel troepen uit Italië terug evenals hun landingsvaartuigen.

Veldmaarschalk Kesselring, de Duitse bevelhebber in Italië, was Eisenhower dankbaar voor diens 'Zuckerbrotarbeit'. De Geallieerden isoleerden Tunis niet tijdig en stootten niet snel door naar Sicilië - 'Jeder Tag, den uns der Feind schenkte, war ein Gewinn' - en de Duitsers konden niet alleen hun troepen op Sicilië aanvullen, maar zich ook met 80.000 man en al het materiaal van Sicilië terugtrekken op de dag dat Geallieerde vliegtuigen Rome bombardeerden. De Geallieerden lieten voorts al snel merken dat de Duitsers niet bang behoefden te zijn voor landingen hoog in de laars. Kesselring: 'Ich kann nur sagen dasz ich als alliierter Oberbefehlshaber zum mindesten durch taktische Anlandungen im Rücken der Heeresgruppe C den Kampf um Italiën wesentlich zu verkürzen versucht hätte.''

Kesselring was zeer hard in zijn represailles, hoewel toen 34 oudere Feldgendarmen (geen SS'ers) in maart 1944 in Rome zinloos vermoord werden, de te verwachten represaille - 355 gijzelaars werden in de Ardeatijnse grotten ten zuiden van Rome doodgeschoten - nog viel onder de SD. In de kwestie van gijzelaars weken de Duitsers (in theorie) niet veel af van de internationale regels, zie art. 358d van het Amerikaanse 'Rules of Landwarfare': 'Hostages arrested and held for the deliberate purpose that they shall serve as security against illegal action on part of the enemy combat forces or of the population, may be punished or put to death if illegal actions are nevertheless committed.''

    • Chris Schoenmakers