Lord Sandwich (1718-1792); Scharrelaar met allure

N.A.M. Rodger: The Insatiable Earl, a life of John Montagu, 4th Earl of Sandwich 425 blz., geïll., HarperCollins 1993, ƒ 67,-

Hoewel zijn naam overal op de wereld een bekende klank heeft was er tot vorig jaar nooit een grondige biografie verschenen van de vierde Lord Sandwich (1718 - 1792). Zijn uitvinding van de dubbele boterham werd blijkbaar niet belangrijk genoeg gevonden om een paar jaar aan hem te besteden. Het gangbare verhaal wilde bovendien dat hij daar opkwam aan de speeltafel waar hij zich niet van weg kon scheuren. Verder had hij een reputatie van gretig scharrelaar met loslopende meisjes, op eigen gelegenheid of als lid van Sir Francis Dashwoods Hellfire Club.

De enige historische uitspraak die een biograaf kon aanlokken was niet door hem maar tegen hem gedaan, en misschien dat niet eens. Ik moet nog zien of u zult sterven aan de syfilis of aan de galg, zei hij tegen John Wilkes, rebel en volksvriend en oud-medelid van de Hellfire Club; waarop Wilkes antwoordde: Dat zal er van afhangen of ik uw matresse omhels of uw beginselen. Zekerheid over deze onvergetelijke uitwisseling bestaat er niet. Misschien waren het anderen.

Wel is zeker dat Sandwich geen prettige indruk maakte op het publiek toen hij als lid van de regering in 1763 de veroordeling van zijn oude vriend of goede kennis Wilkes voor onzedelijke en blasfemische publikaties bewerkstelligde. Hij hield er de bijnaam Jemmy Twitcher aan over, ontleend aan een onbetrouwbaar personage in The Beggar's Opera.

Wel was hij minister, maar dat waren zoveel edellieden in de achttiende eeuw; het bewees niet dat hun karakter of talenten bijzondere aandacht verdienden.

Een enkele keer is eens gezegd dat deze man toch een hoop werk verzet had op belangrijke posten, en in aanmerking kwam voor een nader onderzoek. Daar heeft N.A.M. Rodger zich nu mee belast, en zijn boek is bijna het toonbeeld van een rehabilitatie geworden. Bijna: omdat het aan de ene kant laat zien wat Sandwich voor elkaar kreeg als minister en de politieke verhoudingen opheldert waarin hij stand moest houden, maar aan de andere kant haast geen ruimte besteedt aan zijn privé-leven. Hoe deze nieuwe workaholic in één lichaam samenleefde met de oude legendarische feestvierder moet de lezer zich op eigen kracht proberen voor te stellen.

Van de vragen die opkomen is niet alleen moeilijk te beantwoorden: waar haalde hij de tijd vandaan? - ook: waar haalde hij het geld vandaan? De familie was niet rijk. Sandwich had genoeg om netjes te leven op zijn buiten in Hinchingbrooke (ten westen van Cambridge), maar te weinig om nachtenlang mee te doen in de speelclubs van Londen. Rodger heeft de indruk dat hij graag speelde in de vorm van weddenschappen: bij rennen en wedstrijden, en op voorspellingen van politieke gebeurtenissen.

Over de meisjes waar hij geacht werd zijn tijd aan te besteden verneemt de lezer alleen dat er pakken brieven beschikbaar zijn waar van alles uit zou kunnen blijken. Niets ervan is tot in dit boek doorgedrongen. Sandwich was getrouwd met een meisje Fane dat wat geld had en later een fortuin erfde maar toen al als krankzinnige was opgesloten, wat meebracht dat zij onder curatele stond en haar echtgenoot niet over haar bezit kon beschikken. In 1762 begon hij een vaste relatie met een zeventienjarige matresse; die duurde tot 1779, toen zij in Covent Garden doodgeschoten werd door een teleurgestelde bewonderaar die zij misschien aangemoedigd had.

Daarmee is de beschrijving van Sandwich' privé-leven afgedaan, en Rodger heeft het terrein vrij om te behandelen wat hem meer interesseert: zijn werk als diplomaat en politicus. In 1748 was hij Engels afgevaardigde bij de vredesonderhandelingen in Aken; later was hij verscheidene malen minister, een paar keer met verantwoordelijkheid voor een deel van het buitenlands beleid, maar langere perioden aan de Admiraliteit, tenslotte als First Lord, dat wil zeggen minister van marine, van 1771 tot 1782.

Zijn optreden op de Admiraliteit was heel anders dan dat van de scharrelaar waar hij gewoonlijk voor is doorgegaan. Hij had de gezaghebbende voorname allure van een heer die bestemd is voor hoge posten; daar irriteerde hij de mensen nogal eens mee, maar tegenover degenen met wie hij moest werken legde hij een begrip en geduld aan de dag die de onhandelbaarste karakters konden kalmeren. Als minister moest hij een netwerk van vriendjes op orde houden. Al de beste families verwachtten in de achttiende eeuw de medewerking van hun standgenoten wanneer zij baantjes voor zoons of protégés wilden, en wanneer zij na de aanstelling hum promotie hoopten te verhaasten. Sandwich vond dat een aannemelijk systeem. Hij was geen twintigste-eeuwer, verplicht om alles wat hij aanraakte te vernieuwen; hij was een aangepaste man van zijn tijd, maar tamelijk consciëntieus voor achttiende-eeuwse begrippen, zorgvuldig in zijn benoemingsbeleid, ongenegen om toe te geven aan de druk van invloed en rijkdom.

En hij werkte als een paard. Hij kan onmogelijk veel tijd overgehouden hebben voor avondjes in speelholen en bordelen. De personeelsbezetting van de Admiraliteit was minimaal, en de First Lord moest niet alleen alles beslissen, hij schreef ook zijn eigen brieven, waarvan een onafzienbare hoeveelheid is overgebleven.

Daarna komt de vraag: hoe goed was hij dan, in beheer en beleid en inzicht? Als dat punt bereikt is komt N.A.M. Rodger op volle gang. Al heeft hij belangstelling voor zijn hoofdpersoon, zijn vuur laait pas op wanneer hij de Engelse oorlogsvloot tot onderwerp heeft. Rodgers vader was zee-officier; hijzelf heeft een boek van aanzien over de oude vloot op zijn naam, The Wooden World. Bij zijn behandeling van de complexe organisatie, de technische onvolmaaktheden en de strategische beslissingen waar Sandwich mee te stellen had wordt de lezer niet zonder verwondering meegesleept. Dan is er een auteur aan het woord die alles van hoofd- en bijzaken afweet; en hij vertelt ervan met een aanstekelijk enthousiasme. Wij dachten dat wij Sandwich zouden vinden; in plaats daarvan leren wij de Engelse vloot van de jaren 1770 en '80 kennen, en genieten ervan.

Rodger is leerzaam en onderhoudend over de scheepsbouw die het ongeregelde leven leidde van alle oorlogsindustrieën, om beurten kortgehouden en overwerkt. Hij vertelt van de moeite die Sandwich moest doen om behoorlijk droog hout aan te kopen en te zorgen dat het ook gebruikt werd. Dat was vooral moeilijk te controleren op de particuliere werven waaraan een deel van het werk uitbesteed werd, en scheepsrompen begonnen vaak na enkele jaren al te rotten. Er werd onder zee-officieren ook over geklaagd dat de Franse schepen sneller waren; de scheepsbouwers antwoordden dat ze dunner geconstrueerd waren en minder betrouwbaar bij slecht weer. Sandwich was betrokken bij de eerste toepassing van koperbeslag onder de schepen waardoor hun snelheid groter werd want dan kwam er geen aanslag van planten en schelpdieren op. Een probleem dat toen ontstond was dat er een aantal schepen voer met koper en een aantal zonder, en dat het de grootste moeite kostte om ze op hun verschillende snelheden gelijk te laten uitkomen. Een tweede probleem deed zich na een jaar of drie voor: het koper veroorzaakte corrosie in de ijzeren bouten die erboven zaten, en de schepen vielen geleidelijk uit elkaar, totdat al de oude bouten vervangen waren door nieuwe koperhoudende.

De reddende verbetering werd pas toegepast toen Sandwich weg was bij de Admiraliteit. De regering van Lord North waar hij deel van uitmaakte trad in 1782 af nadat de laatste hoop op behoud van de Amerikaanse koloniën verloren was gegaan. Het hoofd van de Admiraliteit werd daar natuurlijk als een van de voornaamste mede-verantwoordelijken voor beschouwd. De lezer van Rodgers boek wordt ruim genoeg voorzien van gegevens om te betwijfelen of een ander het beter had kunnen doen. De vloot was de klein om alle taken tegelijk te vervullen: het steunen van de troepen in Noord-Amerika, het bestrijden van de Fransen in de Caraïbische Zee en het beschermen van de Britse eilanden tegen de gecombineerde Frans/Spaanse vloot. Er bestonden toen, en er bestaan nog steeds verschillende opvattingen over de merites van Sandwich' idee dat in de eerste plaats de Western Approaches door de vloot beheerst moesten worden, dat wil zeggen al de zee ten zuiden van Engeland tussen Dover en Cornwall. Dat bood volgens hem het beste uitgangspunt om zowel het eigen land te verdedigen als de vijand op te zoeken wanneer hij uit zijn Atlantische havens tevoorschijn kwam; volgens voorstanders van een avontuurlijker beleid was het een defaitistische defensieve strategie.

Wie zich in dit vraagstuk verdiept en er de beperkingen van de scheepsbouw, het tijdverlies in de communicatie over de Atlantische Oceaan en de rivaliteiten en wisselende bekwaamheden van de vlootcommandanten bij in aanmerking neemt, heeft op den duur de zee van 1780 onafgebroken voor ogen, en ziet de zeilen aan de horizon. Ik vind het een meesterstuk van Rodger zoals hij ons het werk van zee-officieren en ambtenaren in de jaren 1770 leert kennen. Hij heeft het niet alleen over de technische en administratieve complicaties. Hij is heel precies en eigenwijs in zijn schatting van persoonlijkheden, te land en ter zee. Met zijn pleidooi voor de veelgesmade Lord North, die door koning George III aangehouden werd terwijl bijna iedereen toen en later hem ongeschikt vond als oorlogsleider, dwingt hij alle respect af, zonder zeker te kunnen zijn dat hij helemaal geloofd wordt.

Na 1782 keert Rodger terug naar Sandwich in zijn laatste jaren, toen hij geen baan meer had en veel last van geldgebrek. Daarvoor, en vooral in de lange jaren van de Amerikaanse opstand, is hij vaak uit het zicht. Het boek onderscheidt zich door zijn lezers een eind de achttiende eeuw in te voeren en hen te boeien met informatie waar zij misschien nooit naar gezocht hadden. Over de hoofdpersoon blijft veel te onthullen. Het is mij geheel onduidelijk waarom hij in de titel insatiable wordt genoemd. Een mogelijke verklaring is dat de uitgever het een pakkende aanduiding vond, hoewel ik eerder zou grijpen naar een boek over een verzadigde graaf dan over een onverzadiglijke.

Welke term het meest geschikt is voor Lord Sandwich moet nog uitgemaakt worden.

    • J.J. Peereboom