DE RUK NAAR RECHTS

Is het rechts-extremisme in opmars in West-Europa? De doorbraak deze week van Centrumdemocraten en CP'86 hebben de angst voor racistische partijen voedsel gegegeven. Centrumdemocraten, CP '86 en Nationaal Blok behaalden woensdag 87 zetels in de nieuwe gemeenteraden. Bij de vorige verkiezingen waren dat er nog 17. In Rotterdam is extreem-rechts zelfs de tweede politieke stroming van de stad geworden. Een blik over de grenzen; Janmaat vergeleken.

Gaat Nederland de kant op van het Front National van Jean-Marie Le Pen, de Republikaner van Franz Schönhuber, de Freiheitliche Partei Österreichs (FPÖ) van Jörg Haider en Het Vlaams Blok van Filip Dewinter? Vreemdelingenhaat, antisemitisme, voorkeursbehandeling voor autochtonen - dat zijn al jaren kenmerkende trekken van deze partijen elders in Europa. Deze extreem-rechtse politici zijn doorgaans sterke voorstander van law and order en een prestatiemaatschappij. Ze zijn tegen asielzoekers, gastarbeiders en immigranten. Europese integratie is uit den boze ('Brussel mag niet de hoofdstad van Europa worden'), de aversie tegen het politieke establishment in eigen land kent in deze kringen weinig grenzen. 'De politiek in Bonn wil Duitsland afschaffen en op de puinhopen een multi-criminele Europese eenheidsstaat van economische technocraten oprichten'', luidt de bombastische analyse van Manfred Rouhs van de Deutsche Liga. De vervanging van 'multi-cultureel' door 'multi-crimineel' behoort tot het talige raffinement van uiterst-rechts: in racistisch vocabulaire betreft het een tautologisch paar.

Vorig weekend hield het Vlaams Blok een tweedaags partijfeest in de Antwerpse Handelsbeurs. Het was een 'kinder-' en 'familiefeest', bedoeld om met een vriendelijke gezicht de Europese en gemeenteraadsverkiezingen in te gaan. 'Ziet u wel, we zijn helemaal geen partij van neo-nazi's en skinheads, we zijn een volkspartij geworden'', legde een kort geknipte partijganger in net kostuum uit. Uiterlijkheden die konden duiden op virulent racisme, bleven zeer beperkt. Kinderen amuseerden zich met een goochelaar en met ballonnen. De ouderen vermaakten zich met andere attracties op deze extreem-rechtse braderie: 'volkskunst' (onder andere sieraden met Germaans-Keltische symbolen), Schotse whisky, doedelzakmuziek, Oekraïense versnaperingen en Zuid-Tiroolse lekkernijen.

De bezoekers schuifelden geïnteresseerd langs de informatiestands van Centrumdemocraten, Front National, het nationalistische tijdschrift Europa Vorn ('Wir sind das bessere Deutschland''), Were Di en de Belgische nationalistische studentenverenigingen NSV en NJSV. Ook aanwezig was het comité 'Stop ritueel slachten', waarin het Nederlands Blok van de Utrechtse makelaar Wim Vreeswijk zich had verstopt.

Het organiserende Vlaams Blok ziet zich als 'zweeppartij', die ontbinding van het 'wangedrocht' van de Belgische staat nastreeft. Op geen enkele manier wenst het Blok zich te encanailleren met het 'banditisme' van de 'bende van vier': Christen-Democraten, socialisten, Volksunie en liberalen. De rechts-extremisten koesteren het verleden als utopie, een zuivere sociale ecologie als ideaal.

Xenofobie

Onvrede over werkloosheid, economische rationalisering en vervaging van nationale en culturele identiteit geeft nationalisten en populisten in heel Europa de wind in de zeilen. De Franse politicoloog Thierry de Montbrial zei onlangs naar aanleiding van de opkomst van de Russische nationalist Zjirinovski: 'De groei van het nationalisme, zelfs van het fascisme in Rusland kan in Europa egoïsme, xenofobie en haat tot de dominante tendens van het laatste decennium van deze eeuw laten worden.''

Filip Dewinter vent zijn opvattingen in Vlaanderen met rappe tong uit. Hij weet ze behendig langs de juridische obstakels van de rechtsstaat te loodsen. Dewinter heeft wat zijn Nederlandse geestverwant Janmaat mist: de uitstraling van de nette schoonzoon, verbale begaafdheid en instinct voor het volksgevoel. Zijn partij, het Vlaams Blok, dat luidruchtig 'Eigen volk eerst' propageert, is hard op weg salonfähig te worden. Een kwart van de Antwerpse bevolking staat achter haar. Het Vlaams Blok ziet een nieuwe tweedeling in de wereld: de nationalisten die de identiteit van hun volk willen verdedigen versus de multi-culturalisten die de melting-pot-samenleving verdedigen. Nu het gevaar niet meer uit het Oosten komt, moet 'het Europa van de volkeren' zich wapenen tegen de Derde Wereld, tegen de Islam. Dewinter heeft het denigrerend over de smeltkroes van 'Cola drinkende, hamburger-etende, verbasterd Engels sprekende halfbloeden, zoals in de Verenigde Staten''. Hij staat een 'mono-etnische' samenleving voor.

Nationalisme en uitsluiting van 'anderen' zijn twee zijden van dezelfde medaille. Om zo fatsoenlijk mogelijk over te komen en de rechter te ontlopen, camoufleert het rechts-extremisme de exclusiviteit van het eigen volk en de afkeer van vreemdelingen in suggestief jargon: 'Vol is Vol', 'Das Boot ist voll', 'Une France française dans une Europe Européenne', 'Stem CD, u weet wel waarom'.

Het Vlaams Blok onderhoudt alleen formele banden met de CD van Janmaat. De voorkeur ligt bij Het Nederlands Blok van de Utrechter Vreeswijk, die door Janmaat uit de CD werd gesmeten. Woensdag werd Vreeswijk in de Utrechtse gemeenteraad gekozen. Bij zijn stand lagen vooral de folders over 'criminaliteit onder vreemdelingen en de asielzoekersproblematiek' hoog opgetast.

'Toll'', vatte Manfred Rouhs de toogdag samen. Deze bestuurder van de Deutsche Liga, een van de rechts-extremistische splinters in Duitsland, had het in Antwerpen naar de zin. Zijn partij kwam in het nieuws door haar vervolging van een illegale vrouw uit Macedonië die in Keulen was ondergedoken. De DL verspreidde affiches waarop een beloning werd uitgeloofd voor degene die de vrouw wist op te sporen. Twee leden van de Deutsche Liga hebben daarvoor een geldboete gekregen.

De Republikaner lieten in Antwerpen verstek gaan. 'De Duitsers plegen burgeroorlog onder elkaar. Pure zelfmoordpolitiek'', oordeelde Karel Dillen, erevoorzitter van het Vlaams Blok en lijsttrekker voor zijn partij bij de komende Europese verkiezingen, met spijt in zijn stem. 'De verdeeldheid daar is nog erger dan in Nederland.''

Balanceren

De Nederlandse consensus-democratie, die de strijd tussen de bevolkingsgroepen altijd wist te temperen, had het rechts-extremisme lange tijd onder controle. Hoewel vertegenwoordigers van Centrumpartij of Centrumdemocraten vanaf 1982 in bestuursorganen hebben gezeten, bleef hun vertegenwoordiging beperkt. De levenscyclus van extreem-rechtse groeperingen bewoog zich altijd tussen opkomst en versplintering. Partijen moesten voortdurend balanceren tussen de Nederlandse wet en sentimenten van de activistische achterban die daar al snel mee in strijd waren. Radicale partijtjes werden opgevolgd door meer gematigde en andersom. De bijna verboden Nederlandse Volksunie van Joop Glimmerveen werd opgevolgd door de gematigder Centrumpartij, die op haar beurt een vervolg kreeg in de radicalere CD en CP'86.

De cultureel antropoloog Jaap van Donselaar, die de repeterende breuk bij rechts in kaart bracht, toonde zich in 1991 in zijn proefschrift Fout na de oorlog nog optimistisch. Niet het ontbreken van een 'grote leider' heeft de groei van het na-oorlogse fascisme in Nederland beperkt, betoogde hij, maar de taaie maatschappelijke weerstand. 'Gelukkig zijn deze weerstanden stabiel gebleven. Wanneer de schotten van het vijandig klimaat het mochten begeven, dan zou er pas echt een gevaarlijke situatie ontstaan'', aldus Van Donselaar destijds.

Nu - 77 raadszetels voor de CD, negen zetels voor CP'86 en één zetel voor het Nederlands Blok verder - moet hij constateren dat in de maatschappelijke weerstand tegen uiterst rechts 'scheuren'' zijn gekomen. De onvriendelijke publiciteit van de afgelopen weken - over het hoge 'schurkengehalte' in de rechtse splinters en over het achterban-vijandige stemgedrag - hebben niet gebaat. Van Donselaar: 'Tien jaar geleden maakte de Centrum Partij nog een flinke duikeling in de peilingen nadat aanhangers in Almere de Hitlergroet hadden uitgebracht. De kiezers lijken nu immuun geworden voor de criminalisering van deze partijen. Een verontrustende ontwikkeling.''

Volgens Van Donselaar hangt het succes van met name de CD af van de mate waarin de partij zich weet te beheersen. Kiezers - ook in dit segment van de politieke markt - zijn wars van ruzies. De ruzie tussen Janmaat het raadslid in Almere Bernard Fresco ('De CP heeft fascistische neigingen en is levensgevaarlijk'') halveerde in 1984 de aanhang van de partij. De Centrumpartij ging failliet en bij de Tweede Kamerverkiezingen van 1986 haalden noch de Centrumdemocraten van Janmaat, noch de radicalere CP'86 de kiesdrempel. In 1989 wist Janmaat zijn Kamerzetel te heroveren. Van Donselaar: 'Maar je weet nooit hoe het afloopt, na 1966 ging het met de Boerenpartij snel bergafwaarts.''

De sociale wetenschappen zoeken nog naar een adequate term voor het verschijnsel: nationalisme, nationaal-populisme, racisme, neo-fascisme. Welke term er ook wordt gekozen, de logica van extreem rechts is duidelijk: X-land voor de X-landers en daaruit volgt dat de meeste Y-landers er uit moeten. Maar, zo luidt de zogeheten redelijkheid van 'nieuw rechts': Ook de Y-landers hebben recht op een eigen natie. Deze formule heeft volgens extremistische theoretici zelfs 'natuurlijke wortels'. Ieder volk zou recht hebben op een eigen territorium. Op de landdag van het Vlaams Blok gaf een wandkleed van Were Di, de vormingsorganisatie van de partij die de Vlaamse beweging in een Heel-Nederlands perspectief ziet, duidelijkheid over deze organische 'werkelijkheid': 'Milieubewust = natuurbewust', 'Eigen aard en territorium = natuurwet', 'Nationalisme = Natuurbewustheid' en 'Natuurwet = Godswet', luidde de toelichting onder een afgebeeld geweigevecht van twee edelherten.

Were Di stelt verder: 'Niet zozeer het racisme leidt tot geweld dan wel het ontkennen van de raswerkelijkheid tegen iedere wetenschappelijkheid in. Onze regeringen hadden moeten beseffen dat het ophopen van vreemde mensen in Brussel, Antwerpen of Gent tot moeilijkheden leiden moest, net zoals dit het geval is voor de ongebreidelde inwijking van kleurlingen in Engeland.''

De nationalisten hebben sympathie voor de Esten, de Litouwers, Kroaten, Tsjechen en Slowaken, Schotten. De Russische nationalist Zjirinovski ligt slecht bij de meesten: 'Hij is een imperialist, geen nationalist. Wat zich in Rusland nationalist noemt, wil herstel van het Sovjet-rijk. Het zijn altijd imperialisten geweest, van het tsaristische tijdperk tot aan de Sovjets.''

Een vertegenwoordigster van de Estse Nationale Onafhankelijkheidspartij, die in Estland regeringsverantwoordelijkheid draagt: 'Als wij de Russen staatsburgerschap geven, dan worden wij in één keer een minderheid. Laten we wel wezen: de Russen krijgen meer kinderen dan de Esten. Bovendien, al die militairen die in het kader van de Russificatie van Estland bij ons zijn neergestreken, zijn bij ons net zo gehaat als de Nazi's bij jullie.''

Het is niet makkelijk om alle extreem rechtse partijen in Europa onder een noemer te brengen. Sommige bewieroken de eigen natie (Front National), andere het eigen volk (Vlaams Blok) of de eigen regio (Lega Lombarda). Afhankelijk van hun territoriale uitgangspunten kiezen ze voor het Europa der Vaderlanden of voor het Europa der Volkeren. Europese samenwerking is bij ultra-rechts een lastige materie. Of, zoals Karel Dillen van het Vlaams Blok het zegt: 'Een Internationale van nationalisten is een paradox.''

Janmaat heeft al eens voorgesteld om Franse burgers te gijzelen om zo een einde aan de vervuiling van de Rijn in Frankrijk af te dwingen. Bernard Antony van het Front National dreigde naar de wapens te grijpen als de Europese Commissie de Franse kaas zou benadelen ten gunste van de Hollandse kaas. In het Europese parlement kregen de Italiaanse neo-fascisten van MSI-DN ruzie met de Duitse Republikaner over Zuid-Tirol (Alto-Adige). Le Pen zal op zijn beurt nooit toestaan dat Frankrijk Frans-Vlaanderen afstaat aan een onafhankelijk Vlaanderen.

Ook Janmaat moet weinig van Europese samenwerking hebben. 'Als buitenlandse partijen uitglijden, zoals Le Pen, slaat dat terug op de CD. Wij concentreren ons eerst op Nederland'', zegt hij op de toogdag. Met het Vlaamse separatisme heeft de CD-leider weinig op. 'Dat opheffen van de Belgische staat is onzin. Hoe moet dat straks met de pensioenen daar. De groot-Nederlandse gedachte spreekt ons niet aan.'' In het Europese parlement zijn de rechtse partijen niet verder gekomen dan een 'technische fractie'. Louter om meer spreektijd en subsidie te kunnen krijgen.

Ondanks onderlinge tegenstellingen zijn de Europese ultra's het vlot eens over wat zij zien als het hoofdprobleem van deze tijd: de niet-Europese vreemdeling. Binnen Europa - de smaken verschillen of de grenzen van Duinkerken tot de Oeral of tot en met Polen lopen - is 'hanteerbare' migratie aanvaardbaar. De Europese volkeren delen immers een gemeenschappelijke geschiedenis en cultuur. Hoewel Wim Vreeswijk van het Nederlands Blok - 'in de vakantie geniet ik het liefste van het zonnetje op mijn eigen balkonnetje'' - zich in Katwijk ook wel eens ergert aan de vele Duitsers. Nee, bedreigend zou vooral de Noord-Afrikaanse cultuur zijn, 'met z'n Islamitische agressie.''

'Volstrekt incompatibel' met de Europese cultuur, luidt de analyse van uiterst-rechts. 'Niet dat we tegen moskeeën zijn, maar we willen ze bewonderen op de plaats waar ze thuishoren: Noord-Afrika. Het gezin moet in ere worden hersteld om een dam op te werpen tegen het 'demografisch geweld' uit het zuiden'', zegt Freddy Moreau, regionaal bestuurder van het Front National in Noord-Frankrijk. 'De natuur in Europa verdraagt geen leegheid meer. Wij hebben te weinig kinderen, de Islamieten teveel. Het vacuüm bij ons brengt een natuurlijke migratiestroom op gang. Die moeten we keren.'' Het Front National wil het Franse vrouwen aantrekkelijk maken om toch vooral huisvrouw te zijn. De weerzin tegen de niet-Europese vreemdeling wordt vaak hardop geuit, maar is ook vermomd in 'studies' over ritueel slachten of aids.

Keurig pak

De vraag hoe fascistisch deze groeperingen zijn, is lastig te beantwoorden, zegt de wetenschap. Een van de kenmerken van de nieuwe extreem-rechtse strategie is het zich verbaal distantiëren van het historisch nationaal-socialisme en daarmee van het anti-semitisme. Vooral de Italiaanse neo-fascisten van de MSI hebben zich recentelijk een keurig pak aangemeten. Maar de Oostenrijker Schönhuber koketteert nog altijd met zijn Waffen SS-verleden (Ich war dabei), CD-leden scharrelen in de Blut und boden-coterie van weduwe Rost van Tonningen rond, en Roeland Raes, ondervoorzitter van het Vlaams Blok was jarenlang vice-voorzitter van de Nederlandse Volksunie van Joop Glimmerveen ('Den Haag moet blank en veilig blijven'').

Cultureel antropoloog Van Donselaar: 'Als je dergelijke partijen wilt beoordelen, moet je vooral ook kijken naar de netwerken waarvan de leidende figuren deel uitmaken. Er zit vaak een groot verschil tussen wat ze op papier zetten en de sfeer die ze uitdragen. Het gaat hen vooral om de politiek van de suggestie. Zoals Schönhuber van de Republikaner eens zei: 'Ook de joden moeten zich in Duitsland aan de wet houden.' De meeste racistische groeperingen hebben ook een hoog querulanten-gehalte gemeen.''

In de bestrijding van extreem-rechtse groepering zijn in Nederland inmiddels veel strategieën uitgeprobeerd: ontmaskering, criminalisering, 'doodzwijgen' en het doorbreken van het taboe van het immigratievraagstuk. Het heeft, afgaande op de verkiezingsuitslag, weinig effect gehad. Van Donselaar verkiest de repressieve aanpak, zoals in Duitsland waar de Bundesverfassungsschutz, de Duitse BVD, dergelijke partijen nauwgezet in de gaten houdt. De Republikaner zullen er dit jaar waarschijnlijk de grootste moeite mee hebben om de kiesdrempel van vijf procent te halen. Het racistisch geweld in onder andere Solingen heeft de partij een forse knauw gegeven. Daarnaast ondermijnt concurrentie van de Deutsche Volksunion (DVU) van dr. Gerhard Frey - ('Onder de buitenlandse criminelen zitten vooral zigeuners...'') de electorale positie van de Republikaner.

Janmaat wil vooral vaderlandslievend zijn. Het 'vreemdelingenvraagstuk' roept bij hem opmerkelijke reflexen op, zoals in de wandelgangen van het Vlaamse feest bleek. 'We zullen de zaak in Nederland eerst moeten afsluiten. Het is misschien een raar praatje hoor, maar denk eens aan de kakkerlakkenbestrijding. Als je spuit vliegen ze alle kanten op, en komen dan weer terug. Illegalen zet je op de trein en die komen dan ook weer terug''.

Waarom begint hij over ongedierte?

'Het is toch bekend dat met de komst van allochtonen in de binnensteden een hoop onfrisse toestanden zijn ontstaan. Mijn Nederlandse benedenbuurvrouw is onlangs aan kanker overleden; dat zou volgens haar iets met die bestrijdingsmiddelen te maken hebben gehad. Haar dood vond ik erger dan die van mevrouw Dales. Dat was toch de moeder van de minderheden?''