Bach of Mozart

Omdat ik Schindler's List wilde zien zonder afgeleid te worden door de mening van kenners, liet ik de persviewing voor wat zij was en ging naar de eerste avondvoorstelling. Vermoedelijk heb ik daardoor de film in een wat ander ritme gezien dan de critici, want halverwege was er een pauze. Daar stonden wi j plotseling in en rij, niet om in een veewagen te worden weggevoerd zoals in de film, maar gewoon om een kopje koffie of een magnum te halen - een perverse vergelijking, die ik tijdens het wachten in de foyer maar niet uit mijn hoofd kon zetten.

Ik ben een groot liefhebber van Spielbergs films, maar juist daarom ging ik met de laagste verwachtingen naar Schindler's List. Ik hou ook van de avonturen van Kuifje maar wanneer Hergé zijn stripheld op reportage naar Auschwitz had gestuurd om joden te redden, zou ik ook wantrouwig zijn geweest. Het gevolg is dat je Spielberg voortdurend probeert te betrappen op de handgrepen uit Hollywood, waarmee hij zo groot is geworden. “Is dit smakeloos?” is de smakeloze vraag die zich bij het kijken naar Schindler's List voortdurend aan je opdringt.

Dat valt lange tijd mee, maar wanneer je goed oplet, kun je toch kleine overblijfselen vinden. Een daarvan kom je tegen in de levensecht gefilmde scène die laat zien hoe de joden van het Krakause getto uit hun huizen worden gehaald. Tijdens deze brute operatie treft een Duitse soldaat een piano aan. Hij gaat zitten en toont even hoe knap hij Bach kan spelen. Op dat moment komen twee andere Duitse soldaten binnen. “Hoor je dat?”, zegt de ene, “dat is Bach.” “Ach nein”, zegt de andere, “dat is Mozart, dat hoor je toch meteen.”

Door de nadruk te leggen op een domme Duitser die Bach niet van Mozart kan onderscheiden, heeft Spielberg deze scène veel te vet gemaakt. Het werkelijk raadselachtige zit hem juist niet in die domheid, maar in de situatie zelf: een soldaat die onverstoorbaar Bach speelt, terwijl om hem heen de razzia gewoon doorgaat. Bij deze scène moest ik denken aan Willy Zöpf, de Nederlandse Eichmann, die in zijn vrije tijd meestal te vinden was in de opslagplaats waar de van de joden in beslag genomen vleugels stonden opgesteld. Daar speelde hij Bach. Of het echt zo gegaan is weet ik niet, maar ik stel mij voor dat zijn medewerkers wel eens naar hem kwamen luisteren. Reken maar dat zij precies wisten welke fuga hun baas aan het spelen was.

En dan is er een scène die al door anderen is bekritiseerd. Door een misverstand komen vrouwen, wier namen op Schindlers lijst staan, toch in de gaskamers terecht. Op het laatst - Spielberg weet wat suspense is - worden deze vrouwen alsnog gered. In plaats van gas komt er water uit de douchekop. Zoiets is in werkelijkheid onmogelijk. Gasleidingen kunnen niet met een druk op de knop als waterleidingen worden gebruikt.

Bij verschillende gelegenheden heeft Spielberg gezegd dat zijn film over de holocaust gaat, maar deze scène laat zien dat hij, hoe cru het ook klinkt, de laatste stap niet heeft durven zetten. In dat opzicht heeft Spielberg zijn eigen pretentie niet waargemaakt, al moet je als kijker daar misschien blij om zijn.

Schindler's List is geen film over de holocaust, want die zie je eigenlijk maar heel incidenteel. Schindler's List is zelfs geen film over de joden en ook niet over de joodse identiteit, waarnaar Spielberg volgens eigen zeggen op zoek is geweest. Schindler's List is een film over een Duitser, over die ene Duitser die getracht heeft tegen het systeem in te gaan.

Wat Spielberg ook niet helemaal bevredigend heeft opgelost, is het oude probleem van de taal. In de film wordt hoofdzakelijk Engels gesproken, maar het gaat hier om het accent. De joden spreken Engels met een licht jiddisch accent. Schindler spreekt Engels met een licht Duits accent. De Duitsers spreken Engels met een licht Duits accent, maar hoe slechter hun daden worden, hoe meer Duits hun Engels gaan klinken. Alleen hun gesnauwde bevelen zijn puur Duits. Dat alles doet je voortdurend beseffen dat je naar een Amerikaanse film zit te kijken. Mocht het überhaupt mogelijk zijn de holocaust voor een groot publiek helemaal integer te dramatiseren, dan zal dat moeten gebeuren door een Duitser in de Duitse taal. Dat zou het eindstation zijn.