Achthonderd genodigden

“Achthonderd gasten, Duitsers en joden, diplomaten en artisten, filmmakers en mensen die Oskar Schindler hadden gekend, waren naar het gemeentelijk theater van Frankfurt gekomen om in een plechtige samenzijn, onder de presidentiële auspiciën van Richard von Weizsäcker de Duitse première bij te wonen van een film die volgens veel Duitsers allang in hun eigen land had moeten worden gemaakt: Schindler's List van Steven Spielberg.”

Zo begint het verslag van deze gebeurtenis in de New York Times. Helemaal aan het eind staat nog een interessante mededeling: “Artur Brauner, een joodse vluchteling uit Polen die zich hier na de oorlog heeft gevestigd en meer dan tweehonderd films heeft geproduceerd, zei dat hij anderhalf jaar lang heeft geprobeerd de steun van de Duitse regering te krijgen om een film over Schindler te maken; vergeefs omdat men geloofde dat het project financieel niet haalbaar was.”

Intussen heb ik de film gezien, niet zonder achtergedachten want Schindler's List was al voor de Amerikaanse première van een film tot een complex geworden: door de reputatie van Spielberg zelf die voorafgaande aan deze het onverwoestbare Jurrasic Park heeft gemaakt; door het onderwerp natuurlijk dat nog niet overtuigend, dat wil zeggen zonder de opsmuk van Hollywood was gedramatiseerd; door de lengte; doordat hij behalve aan het begin en het einde in zwart-wit is; en door de inherente controverse: want waardoor had Schindler de moed die hem in staat stelde tot het redden van meer dan duizend joden en hoe is het gekomen dat het zoveel andere Duitsers die overigens 'goed' waren daaraan heeft ontbroken? Het is waar. Op een paar scènes na, vooral aan het einde, is het een aangrijpende film, vrij van de sjablones die eerst achterdocht wekken en je daarna doen besluiten dat je het wel gelooft. Of Schindler, die in werkelijkheid vier jaar moet hebben gebalanceerd tussen het slagen van zijn onderneming en een wisse dood, in die tactiek van dag tot dag helemaal tot zijn recht komt? Daarop weet ik geen antwoord. De werkelijkheid van de held moet zo gecompliceerd zijn geweest dat geen film daaraan recht kan doen. Wat het verhaal van tijd tot tijd ondragelijk maakt (voorzover dat woord kan worden gebruikt door iemand die in een bioscoop zit te kijken naar een reconstructie van gebeurtenissen die een halve eeuw geleden zijn voltooid) is de terreur van de willekeur, het eindprodukt van het nazistisch systeem.

Hier verlaten we het gebied van de film en we komen terecht op dat van de de geschiedenis en de politiek. Iedere bijdrage tot de kennis van het nazisme, luidt de redenering, is al een verdienste op zichzelf. Shoa, Hotel Terminus, Le chagrin et la pitié, alles wat documentairemakers als Claude Lanzmann en Marcel Ophüls hebben gedaan hoort tot het zichtbaar maken van het verleden, zó geconcentreerd dat er door het publiek niet aan valt te ontkomen. Een gedramatiseerde geschiedenis op de manier van Schindler's List vergroot het bereik. We geven ons rekenschap van het verleden, en misschien zal dat ons helpen 'herhaling te voorkomen.'

Het schrijven van de geschiedenis, ook met de middelen van de film, hoort tot de opgaven van de beschaving. Daarvoor zijn weer allerlei redenen te geven, maar één daarvan grenst zeer dicht aan de categorie van de vrome wensen, om het voorzichtig uit te drukken, en het voordeel van de twijfel niet meteen te bagatelliseren. Herhaling voorkomen. Nauwelijks twee weken voor de première in Frankfurt was er nog geen uitzicht dat de moordpartijen op 'ethnische grondslag' in Joegoslavië door een samenloop van omstandigheden min of meer zouden worden gestaakt. Spielberg had ter gelegenheid van de plechtigheid een geduchte politiebewaking gevraagd om eventuele rechts-extremisten op een afstand te houden. Is het niet zo dat degenen die in de bioscoopzaal zitten alles wat de geschiedenis in dit opzicht aan leerzaams te bieden heeft al jaren onder de knie hebben? En dat de leerlingen aan wie de boodschap werkelijk besteed zou zijn, buiten met molotov-cocktails staan te wachten?

Het verleden moet worden verwerkt, in Duitsland, in de Verenigde Staten en in Nederland (waar ook een paar Artur Brauners rondlopen met plannen die niet haalbaar worden bevonden). De film was afgelopen, het klimaat liet de overgang geleidelijk verlopen door een flinke sneeuwstorm te laten woeden. In een toestand van lichte verwarring sopte ik door de bruine blubber. Demagogische vragen kwamen op. Waarom geven we bij de verwerking de voorkeur aan het verleden boven het heden? Zou bij de vertoning van de verzamelde journaals uit Bosnië een president, welke dan ook, met achthonderd genodigden onder strenge politiebewaking de zaal komen vullen?

Ik weet het: met zulke simpele vragen kunnen we het complexe heden niet benaderen. Daarom alleen een voetnoot. Toevallig zag ik een paar weken geleden op de Amsterdamse kabeltelevisie een documentaire over Joegoslavië die ik in zijn soort even onthullend vond als Schindler's List. Ik heb niet op de titel gelet. De maker heet Jasper Bontje.

    • H.J.A. Hofland