'Aanpak van opposanten heeft nu prioriteit in China'

PEKING, 4 MAART. De arrestatie van Wei Jingsheng in Peking vandaag komt voor de Chinese dissident zelf niet geheel als een verrassing, maar dat het zo snel zou gebeuren, daarop was hij niet voorbereid. In een vraaggesprek met deze krant, twee dagen voor zijn aanhouding, zei hij zich erop voor te bereiden na de Amerikaanse beslissing over de verlenging van China's status als meest begunstigde natie (MFN), eind mei, weer voor onbepaalde tijd de gevangenis in te gaan. “De prioriteit ligt niet meer op het aanpakken van corruptie en economische misdrijven, maar van politieke tegenstanders”, zei Wei.

“Er zijn zoveel incidenten, belasting-opstandjes op het platteland, stakingen wegens bedrijfssluitingen, faillissementen en inflatie, petitie-bewegingen enz. De officiële vakbond doet niets voor de arbeiders. Vrije vakbonden zijn verboden maar organiseren zich onder allerlei dekmantels (...) Veel nieuwe rijke zakenlieden zijn ook uiterst ontevreden omdat ze niet op een eerlijke manier zaken kunnen doen. Alles is corrupt en wetteloos. Alleen de kinderen van hoge communisten krijgen alles voor elkaar (...) Boeren hebben de grootste potentie om de startmotor te worden. De communisten maken zich grote zorgen en zijn niet zo optimistisch als jullie buitenlanders.”

Wei Jingsheng (43) is de meest onverschrokken van China's dissidenten. Hij werd vorig najaar na veertieneneenhalf jaar van zijn vonnis van 15 jaar te hebben uitgezeten, vrijgelaten, vlak voor de stemming van het Internationaal Olympisch Comité over de mogelijke toewijzing van de Spelen in het jaar 2000 aan Peking.

Wei, een elektricien in de dierentuin van Peking, werd in 1979 tijdens de muurkrantenbeweging voor democratie naar de gevangenis gestuurd, officieel wegens contra-revolutionaire misdaden zoals het verkopen van militaire geheimen over China's invasie van Vietnam, dat voorjaar. In werkelijkheid werd hij veroordeeld wegens het publiceren van het illegale blad Onderzoek, waarin hij China's sterke man, Deng Xiaoping, een ongrondwettige dictator noemde.

Weis vrijlating was voorwaardelijk en hij bleef nog voor drie jaar beroofd van zijn burgerrechten. De voorwaarden zijn onder andere dat hij niet met buitenlandse journalisten zou praten en geen artikelen in buitenlandse bladen zou schrijven, maar hij deed niets anders. Hij heeft een prijs van 50.000 dollar van de Gleitsman Foundation, een Amerikaanse stichting voor de rechten van de mens, gekregen en daarmee heeft hij onder andere een kantoor met een secretaresse, een computer en een mobilofoon ingericht.

Pag.4: 'In China bestaat geen enkel geloof meer in de partij'

Wei had al zeven waarschuwingen van de geheime politie gekregen dat hij opnieuw gearresteerd zou worden als hij niet ophield vraaggesprekken te geven, maar hij negeerde die volledig. Hij voelde zich beschermd door de Amerikaanse campagne om China te dwingen opheldering te geven over honderden gevangenen, repressieve wetgeving te amenderen en het Rode Kruis toe te laten voor inspecties van gevangenissen.

Weis hernieuwde opsluiting en die van andere minder bekende, maar eveneens prominente dissidenten komt op een uiterst gevoelig moment. Volgende week zal minister van buitenlandse zaken P.H. Kooijmans, Nederlands autoriteit op het gebied van de mensenrechten bij uitstek, China bezoeken in wat een bewogen week lijkt te worden. Daags na zijn vertrek zal zijn Amerikaanse ambtgenoot Warren Christopher in Peking aankomen voor een nieuwe ronde in de Chinees-Amerikaanse krachtmeting over de verlenging van de MFN-status, die dit jaar, explicieter dan ooit tevoren afhangt van 'algehele en ingrijpende verbetering' op het gebied van de mensenrechten.

Tijdens het verblijf van Kooijmans in Peking zal de Commissie voor de Rechten van de Mens van de Verenigde Naties in Genève naar verwachting opnieuw China veroordelen wegens ernstige en voortdurende schendingen van de mensenrechten. Kooijmans is zelf jarenlang voorzitter van de Nederlandse delegatie bij die commissie geweest en de Chinese regering heeft Nederland meermalen van een over-activistische rol in het “bekokstoven” van anti-China resoluties beschuldigd.

Twee weken geleden heeft de Amerikaanse mensenrechtenorganisatie Asia Watch een 664 pagina's tellend rapport, het uitvoerigste tot dusverre over de mensenrechten in China, uitgebracht. De 'Who is Who?' van politieke en religieuze gevangenen stelt dat de repressie niet afneemt maar verder is verscherpt, met 250 nieuwe arrestaties in 1993.

Tot gisteren was daar niet veel van te merken, integendeel. Groepen ex-politieke gevangenen en intellectuelen ijverden weer in toenemende mate voor meer vrijheid of rechtsherstel en werden niet zo maar gearresteerd. Het Chinese ministerie van buitenlandse zaken deed zijn best om een redelijk, tolerant imago te presenteren. De Amerikaanse onderminister van buitenlandse zaken voor humanitaire zaken John Shattuck zei woensdag aan het einde van zijn werkbezoek ter voorbereiding van dat van Christopher dat er een intensivering van de discussies in een positieve atmosfeer was.

Dat er nu op zo'n kritiek moment een nieuwe onderdrukkingscampagne is begonnen lijkt erop te duiden dat de haviken in de veiligheidsdiensten, die geobsedeerd worden door preventieve repressie, het pleit weer hebben gewonnen, ongeacht de prijs in diplomatieke en handelsbelangen die China daarvoor wellicht moet gaan betalen.

Ik sprak Wei twee dagen geleden in de coffee shop van een groot hotel. Van meeluisteraars was niets te merken, maar Wei zei dat de autoriteiten de meest geavanceerde onzichtbare technologie gebruiken. Hij was nog even strijdbaar als 15 jaar geleden, toen ik hem voor het eerst sprak aan de 'Muur der Democratie'. Voor iemand die geen hoger onderwijs heeft genoten en bijna 15 jaar opgesloten is geweest, is hij verbazingwekkend welsprekend en goed geïnformeerd. Een man met een missie, een geboren leider, die geen water in de wijn (die hij graag lust) doet. Hij vertoont weinig bitterheid, is joviaal en overtuigd van zijn eigen gelijk. Tijdens het gesprek van anderhalf uur zei hij voortdurend dat wij buitenlanders het bij het verkeerde eind hebben en nog een veel te rooskleurig beeld van de situatie in China hebben. Het gesprek is in zijn oorspronkelijke vorm gehandhaafd.

Verwacht u meer vrijlatingen voor de MFN-beslissing valt?

“Politie-functionarissen die mij regelmatig komen controleren hebben mij verteld dat er niemand meer zal worden vrijgelaten en ik geloof niet dat ze bluffen. (Vice-premier) Zhu Rongji heeft in januari een toespraak gehouden waarin hij zei dat de vele vrijlatingen, met name van mensen zoals ik 'een onstabiele gemoedstoestand bij het publiek creëren'. Er zijn te veel oppositie-activiteiten nu. Als ze aan de Amerikaanse eisen - onder andere vrijlating van Bao Tong (de ex-secretaris van de in 1989 afgezette partijleider Zhao Ziyang), Wang Juntao en Chen Ziming (de 'zwarte handen' van 1989) en terugkeer van Han Dongfang (de verbannen vakbondsleider) - toegeven, vrezen ze dat de stabiliteit acuut in gevaar zal worden gebracht. De prioriteit ligt niet meer op het aanpakken van corruptie en economische misdrijven, maar van politieke tegenstanders.”

Acht u een herhaling van 1989 mogelijk?

“In 1989 was er een scherpe strijd tussen de liberale vleugel onder Zhao Ziyang en de orthodoxe communisten. Deng Xiaoping stond in het midden. Iedereen had het lef om zich openlijk uit te spreken. Er was nog geloof in de partij. Men zei: Houdt een schoonmaak in de partij en het wordt OK. De liberale vleugel moedigde de studenten aan, waarop Deng Xiaoping zich bij de conservatieven voegde en bevel gaf om militair in te grijpen. Nu in 1994 is er geen enkel geloof meer in de partij, zelfs niet onder die oude knarren die dit regime gecreëerd hebben. De situatie van twee grote vleugels in de partij bestaat niet echt meer. Er zijn nu heel veel facties en ook regionale machtsgroepen. Als die zich aaneensluiten en het centrale gezag trotseren, is het heel moeilijk te zeggen of het centrum zal winnen. Als er nu weer iets gebeurt, zal het niet zo gematigd zijn als vijf jaar geleden (vreedzame demonstraties). In 1989 werd het leger bedrogen. Vele officieren en soldaten hebben daar diepe wroeging over. Als het weer gebeurt weet ik niet naar welke kant de geweerlopen gericht zullen zijn.”

Denkt u dat vreedzame politieke hervormingen nog mogelijk zijn?

“Die vraag kan ik alleen hypothetisch beantwoorden. Als de strijd binnen de partij minder fel was en er daardoor minder onbehagen in de samenleving was en het risico van grote onlusten zou verminderen, zouden de communisten zich meer op hun gemak voelen en concluderen dat zij dit land niet alleen kunnen regeren. Alleen dan zullen zij een 'derde macht' (naast de twee partijvleugels) toelaten. Er zijn al semi-legale organisaties zoals die van slachtoffers van het Incident op het Plein van de Hemelse Vrede van 4 juni 1989.”

Wat voor rol denkt u zelf te spelen?

“Ik hoop een oppositiegroep te vormen, niet een officiële partij, maar een semi-legale groep die getolereerd wordt. Ik voer daar voortdurend 'interne' gesprekken over, zolang het kan. Ik doe voorbereidend werk en geef instructies aan anderen.”

Wat vindt u van de democratische hervormings-agenda van de gouverneur van Hongkong, Chris Patten?

“Ik heb de details van de situatie in Hongkong nog niet bestudeerd, maar ik ben het volstrekt eens met de hoofdstrekking. Daar iets meer democratie installeren om de bevolking van Hongkong wat meer macht te geven om zich beter te weer te stellen tegen de komende repressie van de communistische partij, dat is positief.”

Maar de kans dat Patten niets bereikt en veel negatievere tegenkrachten oproept is toch kwalijker?

“Het is een misvatting van jullie Westerlingen dat keihard vechten en schreeuwen geen zin heeft. Daarin hebben jullie ongelijk.”

De kans dat u niets bereikt en straks weer de gevangenis ingaat is ook levensgroot. Bereidt u zich daarop voor?

“Hoe de beslissing ook uitvalt, als zij genomen is en ze (de regering) niet meer elke dag over hun schouder naar Washington hoeven te kijken, zullen ze in elk geval wraak op mij nemen en mij weer arresteren. Daarom gebruik ik mijn tijd nu zo intensief mogelijk om met jullie buitenlandse correspondenten, bewindslieden, diplomaten en mijn binnenlandse geestverwanten te praten. Daarom schrijf ik nu geen boek. Dat doe ik straks als ik weer in de gevangenis zit. Dan heb ik meer tijd.”

Onze minister van buitenlandse zaken komt volgende week hier. Vindt u dat Europa genoeg doet?

“De Amerikanen klagen dat zij het alleen moeten doen. Zij voelen zich eenzaam. De Europeanen zijn te egoïstisch. De Japanners zijn nog erger. Ik weiger om met Japanse journalisten te praten. Steun voor de democratische krachten in China is in het belang van de hele wereld, want een democratisch China is beter dan een dictatoriaal China. Als China zich niet goed ontwikkelt zal dat gevaarlijk voor de hele wereld zijn.”