Opmars in provinciesteden

DEN HAAG, 3 MAART. Extreem-rechts heeft gisteren beduidend beter gepresteerd dan bij de vorige gemeenteraadsverkiezingen in 1990 en 1986. De Centrumdemocraten van Janmaat en de radicalere CP'86 braken gisteren door naar de middelgrote en kleinere steden. Waren de twee partijen tot die tijd vooral sterk in de vier grootste steden, nu behalen ze, afgezien van Rotterdam, vooral hun winst in plaatsen als Den Bosch, Breda, en Vlissingen.

De Centrumdemocraten zullen in de nieuwe gemeenteraden 77 zetels gaan bezetten, CP'86 behaalt er negen. In 1990 waren dat er nog 13 voor de CD en vier voor CP'86. In 1986 wist de partij van Janmaat zelfs helemaal geen raadszetels binnen te slepen, doordat de partij toen geteisterd werd door grote ruzies. CP'86, die zich toen afscheidde van de CD, won in dat jaar vier zetels.

De twee partijen deden gisteren in 51 gemeenten mee aan de verkiezingen. In 34 daarvan komen ze voor het eerst in de gemeenteraad. De plaatsen waar extreem-rechts uit het niets met drie zetels in de raad verschijnt en daarmee de grootste winst behaalt, zijn: Spijkenisse, Den Bosch, Breda, Roosendaal en Nispen, en Vlissingen.

Overigens is de vraag of die zetels steeds zullen worden bezet. De afgelopen vier jaar waren de extreem-rechtse vertegenwoordigers zelden aanwezig bij de raadsvergaderingen. Bovendien hebben sommige lijsttrekkers zich in meerdere plaatsen ingeschreven, waardoor ze nu een keuze moeten maken. Dit is bijvoorbeeld in Almere en Lelystad het geval. Ook is de vraag of alle kandidaten het bewijs van goed gedrag krijgen dat nodig is om daadwerkelijk de gewonnen zetel te kunnen bezetten. Dit in verband met een mogelijk crimineel verleden.

In Rotterdam is extreem-rechts even groot geworden als D66 en de VVD, en hebben de CD en CP'86 samen meer aanhang dan het CDA. De CD ging van één naar vijf zetels, CP'86 bleef gelijk. In percentages berekend is extreem-rechts met 13,7 procent zelfs na de PvdA de grootste stroming van de Maasstad. De twee partijen worden in zes van de twaalf deelgemeenten de tweede politieke stroming.

De gevestigde politieke partijen in Rotterdam reageerden geschokt op de verkiezingsuitslag. “Schandalig, dat tien procent van de kiezers racistisch heeft gestemd, ondanks de ongelooflijke uitspraken van Janmaat over Hirsch Ballin en Dales. Het racisme wordt steeds openlijker”, zo zei fractieleider P. Aubert van de PvdA. VVD-raadslid Ter Kuile noemde de grote winst van extreem-rechts “ronduit luguber”. Lijsttrekker H. Meijer van GroenLinks sprak van een “klote-uitslag”. Burgemeester A. Peper liet het bij “een dreun”.

De PvdA die ondanks verlies wel de grootste partij blijft in de Maasstad, wijt de winst van extreem-rechts onder meer aan het niet tijdig inspelen op de onvrede in de oude wijken. De CD zelf denkt dat haar gematigd imago in de Maasstad een positieve bijdrage heeft geleverd. In tegenstelling tot veel andere CD-fracties werd die in Rotterdam niet geplaagd door incidenten en vallen haar vertegenwoordigers niet op door een crimineel verleden.

CD en CP'86 scoorden in het geheel niet in Leeuwarden, Groningen, Assen, Goes, Barendrecht, Sassenheim, Driebergen en Stein. Ze behaalden een kleinere winst dan verwacht in Amsterdam waar de ene zetel van CP'86 verloren ging. Janmaat, die gisteren met partijgenoten de overwinning van zijn partij vierde in het Haagse hotel Novotel, schreef het tegenvallende resultaat in de hoofdstad toe aan onder meer de slechte naam van het CD-raadslid Hofman, en de vele negatieve publiciteit van het lokale station AT5. Bovendien was de positie van extreem-rechts in het politieke debat niet zo'n issue als in Rotterdam. De vraag die de stadspolitiek daar beheerste was wie de grootste zou worden: PvdA of D66. Overigens wist de CD-Amsterdam wel flinke winst te boeken buiten de oude wijken. In het welvarende Amsterdam-Zuid verdubbelde ze haar aanhang. In het naburige Amstelveen behaalde de CD één zetel.

Volgens analyses van het bureau Inter/View zijn veel van de CD-stemmen afkomstig van voormalige PvdA-kiezers. Ook D66 en CDA scoren echter hoog in het politieke verleden van CD-stemmers. Verder zijn er opvallend veel jongeren die extreem-rechts hebben gestemd. Zes procent van de 18 tot 24-jarigen koos voor de CD.

De lijsttrekkers van de vijf grootste landelijke partijen reageerden gisteravond tijdens het verkiezingsdebat op de televisie geschokt op de grote winst van extreem-rechts. D66-leider Van Mierlo wees echter op de grote onderlinge verschillen tussen de steden. Hij noemde dat een “hoopvol teken” en concludeerde dat de bestrijding van extreem-rechts beter op lokaal dan nationaal niveau kan plaatsvinden. Van Mierlo en de andere lijstrekkers wezen dan ook een suggestie van M. Rabbae, een van de twee lijsttrekkers van GroenLinks, van de hand om de landelijke partijen een gezamenlijke strategie tegen de opkomst van extreem-rechts te laten ontwikkelen. PvdA-lijsttrekker Kok vond een “a-politiek pact” niet de juiste aanpak van een politiek probleem.

Inmiddels zijn diverse demonstraties aangekondigd tegen de overwinning van extreem-rechts. In 1990 werd de installatie van de verscheidene extreem-rechtse raadsleden aangegrepen voor demonstraties. De verwachting is dat dit nu weer zal gebeuren.