De winnaars, PvdA en VVD, zijn trots op hun stad

Amsterdam heeft heftig gekozen, zei E. Heerma (CDA), oud-wethouder in Amsterdam en tegenwoordig staatssecretaris volkshuisvesting, gisteravond op het stadhuis. En zo is het. Dwars tegen landelijke trends in, met lak aan peilingen en voorspellingen, heeft de hoofdstad haar eigen winnaars en verliezers aangewezen.

De winnaars, PvdA en VVD, waren vannacht trots op hun stad. Dat er veel meer kiezers waren opgekomen dan voorspeld: 56,8 procent in plaats van 40, zoals het schrikbeeld luidde. Dat extreem-rechts relatief klein is gebleven. En dat de Amsterdamse kiezer niet had gestemd met een schuin oog naar het Binnenhof.

De onvoorziene interesse voor de dichtstbijzijnde overheid spreekt ook uit de opkomst bij de deelraadsverkiezingen die tegelijkertijd zijn gehouden en uit het succes van de lokale partijen daarin. In drie stadsdelen vertegenwoordigen partijen voor het buurtbelang straks de grootste groep inwoners.

De enige landelijke trend die Amsterdam getrouw heeft gevolgd, is de decimering van het CDA. Met vijf zetels was de partij al geen belangrijke politieke factor meer, maar met de drie die ze overhouden zijn ze als zesde partij gemarginaliseerd, tot achter de Centrumdemocraten.

De winst van de CD in Amsterdam is opvallend. Niet zozeer dat die winst er is, maar wel waar die werd geboekt. De grote winst van extreem-rechts zit hem anno 1994 niet meer in 'de oude wijken' van PvdA-voorzitter F. Rottenberg, maar juist in 'keurige' buurten als die rond de Willemsparkweg en de Apollolaan. In Amsterdam-Noord werd de aanhang van de lijst-Janmaat ruim tweeënhalf keer zo groot. Over de stad genomen is de partij verdubbeld: van twee zetels naar vier - net te klein om het Purmerendse raadslid R. van der Plas de raad in te helpen. De nog harder rechtse CP'86 is uit de raad verdreven; de restzetels die deze partij achterliet, werden in dank aanvaard door de PvdA die daardoor naar 14 zetels opklauterde.

De winst van de CD kon de vreugde van de triomferende PvdA en VVD niet temperen. Blij waren ze, niet alleen om de eigen resultaten, ook om die van elkaar en van de andere partijen. Campagneleider F. Houterman van de VVD zocht de held van de PvdA, E. van der Laan, op in het PvdA-feestcafé aan het Leidseplein. Dat D66 niet de in opiniepeilingen voorspelde sprong voorwaarts heeft gemaakt, stemde beide winnaars tevreden. Dat GroenLinks (verdubbeld in het land) in de gemeenteraad een zetel moet inleveren, al evenzeer. De echte bestuurders in het college zijn beloond, vonden PvdA en VVD van zichzelf.

De leden van het volgende college van burgemeester en wethouders in Amsterdam hebben elkaar al nadrukkelijk omhelsd. PvdA en VVD kunnen het samen uitstekend vinden en al mochten ze in de campagne graag afgeven op D66'er E. Bakker, ook diens partij is van harte welkom in het college. Zeker nu ze hoogstwaarschijnlijk geen drie maar slechts twee wethouders mag leveren. “Ik ben een waardig beetje verliezer”, zei wethouder Bakker flink. In PvdA-kringen feliciteerde men elkaar al met het verdwijnen van D66-wethouder Ten Have, “het ongeleide projectiel”, zoals werd gefluisterd.

De vierde collegepartij van dit moment, GroenLinks, zal het moeilijker krijgen om tot het nieuwe stadsbestuur door te dringen. De permanent glunderende waarnemend burgemeester F. de Grave (VVD) vond GroenLinks “de belangrijkste verliezer”. Algemeen werd aangenomen dat de kiezers de partij hadden gestraft voor hun dubbelslachtige houding bij belangrijke beslissingen. Dat de partij met haar wethouder J. Saris ermee had ingestemd om de bomen te kappen op de Vietnamweide en daar later per brief weer afstand van nam, is bij de collegepartners slecht gevallen.

Saris kon “geen lokale verklaring vinden” voor het verlies van zijn partij. Met enige aarzeling bedacht hij: “Misschien kun je alleen voor honderd procent besturen en niet half”. Deelname aan een volgend college wilde hij voor GroenLinks niet uitsluiten.

Een veelgehoorde verklaring voor de uitgesproken keus van Amsterdam was de rol van de lokale televisie in de aanloop naar de verkiezingen. De Amsterdamse politici zijn op de goedbekeken stadszender AT5 onder de microscoop gelegd. Belangrijke politieke kwesties zijn uit en te na besproken en van commentaar voorzien. Dat zou uitgesproken en mediagenieke politici als De Grave en Van der Laan in de kaart kunnen hebben gespeeld.

De verkiezingsuitslag betekent vrijwel zeker dat de stad het voorlopig met waarnemend burgemeester De Grave zal moeten doen. Een grote overwinning voor D66 had misschien een PvdA-burgemeester kunnen voorkomen. Nu is het wachten tot zich vanuit de PvdA een geschikte kandidaat aandient. In PvdA-kringen valt te beluisteren dat die in elk geval nog niet bij de drie sollicitanten zit die zich hebben aangemeld. De burgemeestersbenoeming wordt waarschijnlijk over de Tweede-Kamerverkiezingen heengetild, waarna de keus uit geschikte bestuurders ruimer zal zijn voor de PvdA.

Van der Laan begroette de overwinning in Amsterdam als 'een bevrijding'. Vier jaar geleden werd zijn PvdA nog gehalveerd door een woedend electoraat onder het motto 'weg met de arrogantie van de macht'. “Wij zullen niet arrogant zijn”, drukte Van der Laan zijn partijgenoten op het hart. Als het aan hem ligt, is de aanval op de werkloosheid de rode draad in de komende raadsperiode.

En wee de overwinnaar die te ver zijn borst vooruitsteekt de volgende vier jaar. Op een erg vaste aanhang kan geen van de partijen rekenen. Dertig procent van de stemgerechtigden wist vorige maand nog niet op welke partij hij of zij moest stemmen. Dat ze nu de balans lieten doorslaan naar de PvdA, wil niet zeggen dat ze de volgende keer niet ijskoud naar D66 overlopen.

    • Bas Blokker