De ploeg heeft meer land ten gronde gericht dan het zwaard

D. Hillel, Out of the Earth, Civilisation and the life of the soil, University of California Press. ƒ 53,75. ISBN 0 520 08080 7

Wanneer vandaag een prijs zou moeten worden uitgereikt voor een ingenieus type landbouw, dat in beginsel nog duizenden jaren meekan, dan maken de agrariërs in de delta van de Parelrivier een goede kans. In dit deel van Zuid-China is een ingewikkeld samenstel van veeteelt, visteelt, boomteelt, akkerbouw en tuinbouw ontwikkeld, waaruit maar zeer geringe hoeveelheden meststoffen en energie weglekken. Dit produktiesysteem verzorgt al vele generaties lang de voeding van grote groepen mensen, en als het klimaat niet te veel verandert, kan dat nog zeer vele generaties doorgaan.

Zou de prijs voor ingenieuze duurzame landbouw postuum moeten worden toegekend, dan maken de Nubateërs een goede kans. Deze doken na de verovering van het koninkrijk Juda door de Babyloniërs op in een gebied dat thans in Jordanië en Israel ligt. De Nubateërs zijn thans het meest bekend door hun hoofdstad, Petra in het huidige Jordanië. De meeste Nubateërs woonden echter in de Negevwoestijn. Daar ontwikkelden zij door de eeuwen heen een vorm van hoog produktieve woestijnlandbouw gebaseerd op een uiterst ingenieus systeem voor de verzameling van regenwater. Dit landbouwsysteem hield vele eeuwen stand en werd eerst in de zevende eeuw door de volgelingen van de profeet Mohammed vergruizeld.

Millenia lang

Deze twee voorbeelden van een ingenieus en duurzaam gebruik van grond en water ten behoeve van de voedselvoorziening komen aan de orde in het interessante en leerzame Out of the Earth van D. Hillel.

In dit boek wordt het gebruik van water en grond door de eeuwen heen besproken. Hillel lijdt daarbij niet aan een geografische vernauwde blik. Hij verklaart vanuit de verschillen in rivierkarakteristieken dat de landbouw in het zuidelijk deel van Mesopotanië snel aan verzilting ten gronde ging, terwijl de landbouwers langs de Nijl millennia lang goed zijn blijven boeren.

Hillel maakt duidelijk dat Ravenna door de erosie van landbouwgrond niet meer aan de zee ligt en dat door verkeerde agrarische praktijken in Nieuw Zuid Wales (Australië) verzilting van de bodem een groot probleem vormt. Het verdriet van Afrika komt aan de orde, inclusief de erosie in Ethiopië, die op 1 miljard ton per jaar wordt geschat, maar ook de ingenieuze en lang succesvolle corduroy-achtige landinrichting in het stroomgebied van de Rio Magdalena in Colombia.

De bizarre irrigatiepraktijken, die verantwoordelijk zijn voor het gekrompen en verzilte Aralmeer, worden door Hillel beschreven, evenals de dreigende overstromingen in het gebied van de Gele Rivier in China - iets waarbij vergeleken de recente overstroming van de Maas een niemandalletje is. De blunder van keizer Akbar de Grote, die in de zestiende eeuw in Noord-India een hoofdstad stichtte (Fatehpur Sikri), die twintig jaar later door watergebrek verlaten moest worden, komt aan de orde en daarnaast het onbegrijpelijke maar thans wijdverbreide gebruik om gif in de grond te stoppen.

Hillel staat stil bij de succesvolle compromissen tussen landbouw en milieu die in de loop van de eeuwen zijn gesloten, maar Out of the Earth is toch vooral de geschiedenis van blunderende mensen. Tussen de verzilting van de delta van Eufraat en Tigris en de gifbelten van nu ligt een weinig opwekkende historie, waarin veel grond ten gronde gaat.

Ploegscharen

Hillel merkt op dat er oorlogen worden uitgevochten om relatief kleine stukken land, terwijl veel grotere gebieden aan erosie en vergiftiging ten onder gaan zonder dat regeringen daar noemenswaard op reageren. De beweerde zegeningen van het omsmeden van zwaarden in ploegscharen zijn niet aan hem besteed. De ploeg heeft volgens Hillel meer land ten gronde gericht dan het zwaard. De Wereldbank en heel wat Westeuropese landbouwkundigen die in Afrika advieswerk doen, krijgen van hem een ongenadig pak slaag.

De blunders, waaraan de bodem wordt blootgesteld, zijn te meer een punt omdat de doorwerking ervan millennia kan aanhouden. De manier waarop de Grieken en Romeinen hebben huisgehouden in het Middellandse Zeegebied, is tot op heden te zien in de vorm van kale bergen. In Nederland zal men de komende duizenden jaren bij de grondwaterwinning last blijven houden van de manier waarop dezer dagen met bestrijdingsmiddelen en meststoffen wordt gesmeten.

Voorwaardelijk optimist

Hillel noemt zichzelf desondanks een voorwaardelijk optimist. Mits met verstand gebruikt, kunnen grond en water miljarden duurzaam voeden. De efficiency van het landbouwkundig watergebruik kan naar zijn mening zeker verdubbelen. Verbeterde drainage kan grote gebieden behoeden voor verzilting. Bodemerosie kan op veel plaatsen zeer wel worden teruggebracht tot een niveau waarbij het verlies volledig wordt gecompenseerd door verwering.

En het minder napapegaaien van Westeuropees landbouwgebruik kan, aldus Hillel, de wereld stukken verder helpen.