Mandela en Buthelezi toch weer in gesprek

DURBAN, 2 MAART. Zuid-Afrika zal mogelijk internationale bemiddeling vragen om uit de impasse over een nieuwe grondwet te komen. Mangosuthu Buthelezi zal zijn Inkatha Vrijheidspartij dan eventueel inschrijven voor de verkiezingen van eind april, al zal hij mogelijk alsnog niet deelnemen.

Met zulke slagen om de arm en een rij mitsen en tenzij's beëindigden ANC-president Nelson Mandela en Inkatha-leider Buthelezi gisteravond vriendelijk glimlachend hun ontmoeting in een hotel in Durban. Als politici concluderen dat “de basis is gelegd voor toekomstige vooruitgang en een mogelijke doorbraak” (Mandela) is er weinig opgelost. Maar Mandela en Buthelezi blijven in ieder geval voorlopig met elkaar in gesprek. Voor Zuid-Afrika is dat winst genoeg, nu een burgeroorlog steeds meer het alternatief lijkt.

Na vijf uur praten kwamen de leiders van de twee rivaliserende zwarte partijen overeen dat ze ieder hun organisatie zullen raadplegen over de mogelijkheid van internationale bemiddeling in het geschil over de interim-grondwet. Buthelezi meent dat de interim-grondwet nog steeds niet voldoende macht toekent aan de provincies, ook al hebben het ANC en de regering de afgelopen weken geprobeerd aan zijn bezwaren tegemoet te komen. Hij wil ook garanties dat een ANC-regering na de verkiezingen met een meerderheid in het parlement de grondwet niet herschrijft. Inkatha zal “overwegen” zich “voorlopig” in te schrijven voor de verkiezingen, als de internationale bemiddeling van grondwetsdeskundigen, zoals Buthelezi wil, er komt.

Praktisch betekent het dat de partijen het voor vrijdag eens moeten zijn over hun uitweg uit de impasse. Dan loopt volgens de Kieswet de periode af voor Inkatha om zich in te schrijven voor deelneming aan de verkiezingen. Met nog zeven weken te gaan zal die inschrijving voorlopig zijn, afhankelijk van verdere onderhandelingen. “We zijn absoluut niet dichter bij deelneming aan de verkiezingen”, hield Buthelezi na afloop op een gezamenlijke persconferentie vol. Inkatha-woordvoerders rekenen nog steeds op de mogelijkheid van uitstel van de verkiezingen. Voor Mandela en president De Klerk is dat onbespreekbaar. Nu zulke grote verwachtingen onder de zwarte bevolking zijn gewekt kan uitstel alleen maar tot meer geweld leiden, menen zij.

Pag.4: Zonder Buthelezi geen vrede in Zuid-Afrika

De ontmoeting tussen Mandela en Buthelezi, georganiseerd op initiatief van de ANC-leider, werd tevoren gezien als de laatste kans om een schikking te bereiken tussen de belangrijkste partijen in Zuid-Afrika. De Amerikaanse president Clinton en de Britse premier Major stuurden hun beiden vooraf boodschappen ter aanmoediging. Mandela verklaarde bereid te zijn “op mijn knieën” naar Buthelezi te gaan om hem “te smeken” mee te doen “om bloedvergieten te vermijden”. Los van politieke bijbedoelingen - met een “alles geprobeerd, maar hij wil niet” is Mandela naar buiten toe de morele winnaar - duidt het op grote zorgen over het gevaar van Buthelezi's verzetspolitiek.

In de provincie KwaZulu/Natal, waar Buthelezi premier is van het Zoeloe-thuisland KwaZulu, zijn in het conflict tussen ANC en Inkatha sinds het midden van de jaren tachtig meer dan tienduizend doden gevallen. Verkiezingen in zo'n verhit klimaat kunnen het geweld verder aanwakkeren, zeker als één partij niet meedoet. Nu de grondwet hem onvoldoende autonomie garandeert, dreigt Buthelezi bovendien zijn laatste kaart uit te spelen: het Zoeloe-nationalisme.

Koning Goodwill Zwelithini, een neef van Buthelezi die zich aan de kant heeft geschaard van Inkatha, dreigde twee weken geleden een onafhankelijk Zoeloe-koninkrijk volgens de grenzen van 1834 af te scheiden van Zuid-Afrika. De regering probeert sindsdien de koning tevreden te stellen met een erkenning van zijn positie binnen de grondwet, maar zonder Buthelezi is een akkoord met de koning onmogelijk. Daarnaast heeft Buthelezi nog steeds een alliantie met rechtse blanke partijen. Zelfbeschikking op twee fronten - de afscheiding van een Zoeloe-gebied en een blanke Afrikaner 'volksstaat' - zou onherroepelijk tot een gewapend conflict tussen burgers onderling en de staat en de rebellen leiden, weten Mandela en De Klerk. Het feest van de democratie op 27 april kan zo in een nachtmerrie ontaarden.

Mandela's gang naar de Natalse hoofdstad was de erkenning die Buthelezi zoekt: zonder hem is een vreedzame oplossing in Zuid-Afrika niet mogelijk. Het was de vierde ontmoeting tussen Zuid-Afrika's belangrijkste zwarte leiders sinds Mandela uit de gevangenis is. Telkens eindigden de besprekingen met voornemens om het geweld onder de aanhangers van Inkatha en ANC te bestrijden. Die sneuvelden vervolgens op het politieke slagveld van alledag. Ook gisteren namen Mandela en Buthelezi zich weer voor het geweld te beëindigen. Ze erkenden in hun verklaring ook het recht van Zuidafrikanen om te stemmen of niet te stemmen en van partijen om stemmen te winnen.

Elke beweging die kon duiden op toenadering telde. Kort nadat zij met hun delegaties aan de vergadering waren begonnen, trokken Mandela en Buthelezi zich terug in een aparte kamer. Toen zij na drie kwartier terugkeerden, poseerden zij minutenlang voor de camera's, om vervolgens hand in hand naar de vergaderzaal te lopen. Daar las Buthelezi een voorbereide verklaring van vijf pagina's voor, die de opgebloeide vriendschap meteen had kunnen doven.

Hij beschuldigde Mandela van “kwade trouw” bij het doen van grondwettelijke concessies. De grondwet noemde hij “een recept voor een ramp” en “toenemend geweld”. Buthelezi verklaarde dat “de Zoeloes” omdat ze geen federalisme krijgen “hun bestemming nu elders moeten zoeken”. “De Zoeloes zullen zichzelf, hun koninkrijk en uiteindelijk hun bestemming nooit leggen in de handen van welke regering dan ook in Pretoria”, aldus de Inkatha-leider. “Uiteindelijk, Sir, zult u, en het ANC, niet in staat zijn uw grote plannen voor Zuid-Afrika in te voeren zonder ons.” Inkatha probeerde tevergeefs verspreiding van de toespraak onder de pers te voorkomen, omdat het gezien de dooi in de verhoudingen toch ongepast leek. Het illustreerde het dubbele karakter van de ontmoeting: een aanzet tot verzoening in het openbaar, maar een wereld van verschil achter gesloten deuren.

    • Peter ter Horst