De kurken bleven op de champagneflessen

BRUSSEL, 2 MAART. Meer dan honderd uur werd er overdag en 's nachts alleen maar gesoebat over geld. Over subsidies voor de boeren, steun aan arme gebieden, toegang tot rijke Noorse visgronden, contributie voor het lidmaatschap van de Europese Unie en beperking van het vrachtverkeer door Oostenrijk. Maar gisterenavond laat - toen duidelijk was geworden dat het met de Noren deze week niet meer zou lukken, maar ook het verlossende woord was gesproken dat na Zweden en Finland ook Oostenrijk aan boord was gehezen - was er toch even een emotioneel moment van bezinning en reflectie dat de harde discussie over het geldelijk gewin of verlies van het EU-lidmaatschap ontsteeg.

Het was de Oostenrijkse minister van buitenlandse zaken, Alois Mock, die even voor middernacht in een korte toespraak tot de onderhandelaars/ministers uit de andere lidstaten van de EU herinnerde aan de diepere waarden van de Europese cultuur. Aan de betekenis van de Europese Unie als een club van landen met een rijke democratische traditie, met respect voor de mensenrechten. En aan het belang van het vasthouden aan de in de EU verankerde grondbeginselen in tijden waarin het rechtsextremisme overal de kop opsteekt.

Mock kreeg applaus na zijn toespraak. Maar verder was er “alleen water” en geen champagne, zoals staatssecretaris Piet Dankert opmerkte. “Dat komt volgende week pas”, voegde hij er aan toe. Daarmee gaat hij er vanuit dat het dan wel zal lukken om de vooral Spaans-Noorse tegenstelling over vis te overbruggen. Over alle andere onderwerpen (landbouw voorop) lijken Noorwegen en de EU het vrijwel eens te zijn.

Maar oververmoeidheid en het vooralsnog ontbreken van een Noorse handtekening onder de uitbreidingsakkoorden van de Europese Unie is niet de enige reden, waarom gisteravond laat de kurk gewoon op de champagneflessen bleef zitten. Want de nu bereikte akkoorden met Zweden, Finland, Oostenrijk en binnenkort mogelijk ook met Noorwegen, zijn nog geen garantie dat die landen op 1 januari volgend jaar ook inderdaad zullen toetreden tot de EU. Er moeten nog flinke hobbels worden genomen.

Zo is er het intere conflict binnen de Europese Unie van de Twaalf over de toekomstige stemverhoudingen binnen de raad van ministers. Dat staat eigenlijk los van de uitbreidingsonderhandelingen, maar het moet volgende week wel zijn opgelost indien de uitbreiding kan doorgaan.

Nu is een blokkerende minderheid van 23 voldoende om besluiten tegen te houden en daarmee vooruitgang in de gemeenschap te frustreren. Met de vier lidstaten erbij, wordt de grens van de blokkerende minderheid verhoogd naar 27 stemmen. Groot-Brittannië, overgevoeling voor het uit handen geven van nationale macht, verzet zich tegen dat voorstel. Spanje niet, maar het wil wel dat de grens van 23 stemmen behouden blijft indien die stemhoeveelheid wordt opgebracht door droe lidstaten. Toevallig (of niet) brengt het 'Middellandse Zee-blok' van Spanje, Italië en Griekenland precies 23 stemmen aan gewicht op tafel.

Als overeenstemming wordt bereikt - sommigen in Brussel gaan ervan uit dat Spanje munitie aan het verzamelen is om zoveel mogelijk ingewilligd te zien worden van zijn eis van toegang tot de Noorse wateren - volgt de behandeling in het Europese Parlement. Die wordt in mei voorzien, een maand voor de Europarlementsverkiezingen. Een meerderheid van 260 parlementsleden moet instemmen met de gesloten uitbreidingsakkoorden. Maar in Brussel bestaat de grote vrees dat dat aantal niet gehaald zal worden. Dat betekent, gezien de verkiezingen en de installatie van het nieuwe parlement, uitstel van ten ministe een half jaar.

Daarnaast zijn er nog de parlement in de 12 lidstaten van de Europese Unie en van de 4 toetredende landen. Dat zal niet zoveel problemen opleveren, maar anders ligt het met de volksraadpleging die in de 4 toetredende landen zal worden gehouden. De Finse minister van buitenlandse zaken Haavisto liet zich gisteren al bezorgd uit. Ook in Zweden lijken er vooralsnog meer tegenstanders te zijn dan voorstanders. Om over de stemming in Noorwegen dan nog maar te zwijgen.

Op die wijze kan zich gemakkelijk een herhaling van het Deense referendum voordoen. Maar anders dan twee jaar geleden, toen het Deense 'nee' de inwerkingtreding van het hele verdrag van Maastricht tegenhield, zal de schade van een negatieve uitkomst van een referendum nu beperkt blijven tot het betrokken land zelf. Dat zal dan eenvoudigweg niet toetreden.

Maar dergelijke bespiegelingen waren gisteren in het overvolle Karel Keizergebouw in Brussel niet aan de orde. Diep in de nacht van maandag op dinsdag leek alles te zijn mislukt en zouden de onderhandelingen volgens waarnemers zijn gestikt in oeverloos technisch geneuzel. “Een volstrekte chaos”, werd gezegd. Maar in de loop van dinsdagochtend kreeg de Griekse vooorzitter, minister van Europese Zaken Pangalos, weer grip op het gebeuren en kwamen de onderhandelingen in een stroomversnelling.

Opvallend was de rol van de Duitse minister van buitenlandse zaken, Klaus Kinkel, die, weinig diplomatiek als altijd, met een grauw en een snauw, de Oostenrijkers maar ook de Zweden en de Finnen de EU probeerde binnen te loodsen. Pangalos had de komende Duitse voorzitter van de EU gevraagd hem te assisteren, en Kinkel liet zich niet onbetuigd en er vielen bij tijd en wijle harde woorden.

Vooral de Fransen, die de Oostenrijkers tot concessies wilden bewegen om te voorkomen dat het vrachtverkeer via de Alpen voortaan vooral over Frans grondgebied gaat verlopen, toonden zich geïrriteerd. Maar uiteindelijk zette telefonisch overleg tussen de Oostenrijkse kanselier Vranitzky en de Franse president Balladur de poort op voor het bereiken van een akkoord. Naar de zin van de Fransen, de Oostenrijkers en de ook van de Duitsers. Door het actieve optreden van Kinkel heeft het Duitse voorzitterschap in feite zijn schaduw al vooruit geworpen. Dat belooft nog wat voor Europa, te meer daar na de Duitsers de Fransen aan de beurt zijn om de voorzittershamer van de EU te hanteren. De Frans-Duitse as is zich al aan het warmdraaien.

    • Wim Brummelman