Perestrojka keert zich tegen Ensemble XXI

Ensemble XXI treedt 6/3 op in het Amsterdamse Concertgebouw met muziek van Poulenc, Schönberg, Pärt en Martinu. Toegang: 30 gulden.

MOSKOU, 1 MAART. Een triest concert vond er afgelopen weekeinde in Moskou plaats. Niet dat de muziek slecht was: Arnold Schönbergs Verklärte Nacht werd zelfs voorbeeldig uitgevoerd. De halfgevulde zaal en de buffet-loze pauze waren, gezien de situatie waarin de klassieke muziek in Rusland verkeert, ook niet uitzonderlijk. Triest was de reden van het concert: het was een noodconcert, symbolisch voor de dreigende ondergang van het Russische muziekleven.

Het kamerorkest Ensemble XXI dat zaterdagavond concerteerde, werd opgericht in 1989, het jaar van de democratische veranderingen in Oost-Europa. Initiatiefnemers waren Russische èn buitenlandse studenten van het Tsjaikovski-conservatorium in Moskou, die tot halverwege de jaren tachtig altijd strikt van elkaar gescheiden waren gehouden. Ensemble XXI werd het eerste Russische orkest sinds 1917 waarin naast Russen permanent buitenlanders speelden. Een typisch symbool van perestrojka, zou men kunnen zeggen. En zo is het sindsdien gebleven.

De veranderingen in de Sovjet-Unie die de oprichting hadden mogelijk gemaakt, begonnen zich voor het eerst tegen het orkest te keren in 1991. De beste strijkers grepen de verdergaande openheid aan om te vertrekken naar beter betalende banen in het Westen. “Het orkest leek wel een treinstation, het was een voortdurend komen en gaan van muzikanten,” vertelt dirigent en zakelijk leider Lygia O'Riordan. De nu 26-jarige Ierse heeft uitgerekend dat ze alleen al met de verschillende cellisten die zij in 1991 heeft gedirigeerd vier symfonieorkesten zou kunnen vullen. “Voor elk nieuw concert waren nieuwe audities nodig.”

Ensemble XXI was geen uitzondering in Rusland. Honderden violisten, cellisten en bassisten zijn de afgelopen jaren naar West-Europa en Amerika geëmigreerd. De docenten van de conservatoria gingen zelf als eersten. O'Riordan kent een Moskouse vioollerares die in 1987 vier leerlingen had en die er nu door gebrek aan collega's twintig moet onderwijzen - terwijl zij zelf ook nog tien maanden per jaar in Parijs verblijft.

De directie van het Tsjaikofski-conservatorium heeft de tijdgeest herkend en verhuurt de lokalen op de tweede verdieping nu aan de redactie van het pornografische magazine Mister X. Behalve de huur vraagt de muziekopleiding ook de niet-verkochte exemplaren van het tijdschrift, om te gebruiken als wc-papier. En in het studentenhuis van het conservatorium heeft een ondernemende leerling een winkel voor stereo-apparatuur ingericht.

Maar voor het hedendaags-Russische probleem van leegloop en verpaupering vond Ensemble XXI een even hedendaagse oplossing: een sponsor. De jonge Progress-bank bleek een directeur te hebben die wel iets in sjieke muziek zag. Hij maakte het O'Riordan mogelijk haar orkestleden de hoogste muzikantensalarissen in Rusland te betalen. Nog niet vergelijkbaar met die in het Westen, maar met twee à drie keer het gemiddelde maandloon hoog genoeg om de uittocht van talent te beperken.

Daarmee was Ensemble XXI gered. Trouw aan zijn enigszins idealistische inslag besloot het ensemble vervolgens naast het musiceren 'het beschermen van de grootse Russische strijkers-traditie en het in Rusland houden daarvan' tot officieel doel te verheffen. Dat gebeurt onder aanvoering van de violiste Veronika Rostropowitsj, de zuster van de wereldberoemde cellist Mstislav Rostropowitsj. Eventuele winsten van concerten en cd-verkoop zijn bestemd voor een fonds voor werkloze musici en voor de aankoop van snaren, die dan tegen kostprijs aan collega's ter beschikking kunnen worden gesteld. Snaren zijn in het nieuwe Moskou al twee keer zo duur als in het Westen.

Afgelopen zomer werd beslist dat Ensemble XXI in maart 1994 een benefiet-tournee door Europa zou maken. Concerten werden gepland in Nederland, Engeland, Wales, Ierland, Finland en Duitsland. Maar nu laat de Progress-bank niets meer van zich horen: die blijkt plotseling failliet te zijn. O'Riordan en haar 21 orkestleden hebben al twee maanden geen salaris meer ontvangen. Elke keer als ze de bank belt, blijkt de muziekminnende directeur afwezig te zijn. En elke keer als ze dan weer ter onverrichter zaken voor haar orkestleden staat, beginnen die luider te morren.

Het fonds voor muzikanten dreigt hiermee 21 onverwachte begunstigden te krijgen. Alles wat tijdens de komende Europese tournee verdiend kan worden, zal nodig zijn voor de instandhouding van Ensemble XXI zelf. Als er tenminste iets verdiend kan worden, want eerst moeten er nog vliegtickets worden gekocht.

De tijd om nog snel een nieuwe sponsor te vinden ontbreekt: aanstaande zondag al moet de tournee beginnen in het Amsterdamse Concertgebouw. De vorige Nederlandse ambassadeur in Moskou, J. Vos, heeft als 'vriend' van het orkest de Concertgebouwdirectie inmiddels kunnen bewegen voor de repetities geen huur te rekenen. Een andere Nederlandse liefhebber heeft slaapplaatsen geregeld. Finnair geeft gratis tickets naar Amsterdam. En in Moskou zelf hield Ensemble XXI afgelopen zaterdagavond dus een 'noodconcert'.

Naar elke Westerse instelling waarvan ze een Moskous faxnummer kon vinden had O'Riordon vorige week een oproep gestuurd waarop ze haar zaak uiteenzetten. Er kwamen zaterdagavond uiteindelijk veertig mensen opdagen die bereid waren de buitengewone toegangsprijs van twintig dollar te betalen. Verder was de zaal gevuld met inderhaast opgetrommelde jonge Russen, die wel van de muziek genoten maar geen roebel inbrachten. Dat waren de kinderen uit het weeshuis voor wie het ensemble gratis concerten had willen geven.

    • Hans Nijenhuis