'Bangemann-wave' is in Europa vervangen door nieuwe controles

Aan de interne grenzen van het Europa van 'Maastricht' is paspoortcontrole alweer bijna normaal. Wegens de mislukking van 'Schengen' is de 'psychologie van de grensstop' terug. Maar het grensverkeer om hoge btw-tarieven te ontlopen, neemt hier en daar een grote vlucht. De Europese Commissie werkt met geduldige diplomatie verder, 'om confrontatie of scheuring te vermijden'.

Is de droom van de 'Verenigde Staten van Europa' aan het verdampen temidden van massawerkloosheid, politiek gehakketak en het schandaal op de Balkan? Is de fut nu al verdwenen uit het pas veertien maanden oude Europa '92? In Brussel wordt ijverig gewerkt, daar niet van. In 1993 werden in Europees Unie-verband 10.000 vergaderingen belegd en 955.920 pagina's aan dokumenten geproduceerd. Dat dit administratieve machtsvertoon grootse Maastrichtse ambities als een politieke unie of een gemeenschappelijke munt in '93 geen stap naderbij kon brengen is tot daar aan toe. Maar dat het meest elementaire principe van het Europa '92-project - de vrije beweging van personen binnen de Europese Unie - stagneert of zelfs afbrokkelt, is Europa-enthousiasten een gruwel.

“Vrije beweging van mensen binnen een grensloze interne markt is de achilleshiel van een verenigd Europa, het meest zichtbare symbool van wat de gemeenschap voor de Europeanen kan betekenen”, oordeelt Tony Venables, directeur van het Brusselse Euro Citizen Action Service (Ecas) die 300 niet-gouvernementele pressie- en belangengroepen bij de Europese Unie vertegenwoordigt. “Maar de telefonische klachten-hotline die Ecas de eerste week van februari openstelde en waarvan dagelijks een honderdtal mensen uit heel Europa gebruik maakte, bevestigt helaas onze indruk dat de intra-Europese bewegingsvrijheid gaandeweg weer wordt ingeperkt. Niet alleen zijn controles geintensiveerd op plaatsen waar zij nog bestonden, zij zijn ook weer opgedoken bij grensplaatsen waar ze een jaar geleden waren verdwenen.”

Overdreven? Wie vandaag de dag met de auto vanuit België via de E-17 bij Lille Frankrijk bereikt, ziet weer voortdurend bemande Franse immigratiekantoren en loopt een redelijke kans op een paspoortcontrole. Een jaar geleden was daar in het kielzog van Europa '92 geen immigratie te bekennen en kon de automobilist de grens bij wijze van spreken plankgas passeren. Andere Franse grenspassages tonen eenzelfde beeld.

Verbazingwekkend is dat niet sinds de conservatieve Franse bewindsman van binnenlandse zaken Charles Pasqua vorig jaar liet weten dat 'de strijd tegen drugs en illegale migranten prioriteit heeft boven het beleid van de Europese Gemeenschap'. Wat volgens Ecas-directeur Venables opvallend strijdt met artikel 7a van het eertijds ook door Frankrijk plechtig ondertekende Verdrag over de Europese Unie, volgens welk 'de Gemeenschap maatregelen zal nemen om gedurende een periode die op 31 december 1992 afloopt, steeds meer een interne markt te vestigen'. Het Verdrag definieert die interne markt als 'een gebied zonder grenzen waarin de vrije beweging van goederen, personen, diensten en kapitaal wordt verzekerd'.

Ook in Nederland herleeft blijkbaar 'de psychologie van de grensstop'. Wie voorbij Enschede de grensovergang Glanerbrug nadert, ziet aan de Nederlandse kant de weg versmallen tot één rijstrook en de maximum-snelheid afnemen tot 10 kilometer. Aan de Duitse kant is het niet anders. Bovendien wordt de automobilist daar een kilometer of drie voor Glanerbrug door dwingende borden ook al tot een slakkegang gedwongen om ad hoc-controles van Duitse migratiedienders of douaniers mogelijk te maken.

Zelfs op Schiphol, evenals andere grote Europese luchthavens, slaat de regressie toe. Wie daar een jaar geleden met een paspoort van één van de EU-landen naar de marechaussee zwaaide - de zogeheten 'Bangemann-wave', naar de Duitse commissaris en uitvinder van deze manoeuvre - mocht gewoon doorlopen. Nu worden alle paspoorten op Schiphol weer serieus bekeken. Sterker nog: doordat de migratie-autoriteiten de luchtvaartmaatschappijen verantwoordelijk houden voor binnenkomst of vertrek van illegale migranten, hebben die de gewoonte ontwikkeld om zowel bij 'inchecken' als 'boarding' nog eens paspoorten te controleren. Wie nu per vliegtuig alle hoofdsteden van de twaalf EU-staten achtereenvolgens aandoet, ziet zijn paspoort door migratie- en airlinefunktionarissen 36 tot 48 keer gecontroleerd, zo bleek uit enkele proefnemingen van de Ecas.

Dat het vrije personenverkeer op EU-lucht- en zeehavens - zelfs formeel - nog altijd niet is geregeld heeft te maken met de tragikomedie 'Schengen', codewoord voor een uit 1985 daterend verdrag volgens welk de binnengrenzen moeten worden opgeheven tussen de twaalf EU-landen minus Groot-Brittannië, Ierland en Denemarken die dat weigeren. 'Schengen' miste de tijdslimiet van 31 december '92 omdat het zogeheten Schengen Information System (SIS) - een door Sema (Siemens en Bull) ontwikkeld centraal computeropsporingssysteem ter bewaking van de EU-buitengrenzen - niet klaar was. Vervolgens miste het SIS de tijdslimieten van 1 juli en 1 december '93, en ook nog eens die van 1 februari '94. Daarmee werd het een zorgwekkend symbool van hernieuwde Eurosclerose.

Terwijl alle partijen de schuld van dit beschamende debakel in elkaars schoenen proberen te schuiven, durft nu niemand meer een nieuwe tijdslimiet te stellen. Wel sprak onze staatssecretaris Piet Dankert tijdens de laatste vakantiebeurs het vertrouwen uit dat het SIS, 'Schengen', en de personele bewegingsvrijheid in de Europese Unie vóór de komende zomer in bedrijf zullen zijn. Dit vertrouwen wordt gedeeld door D. Kotteman van de Centrale Recherche Informatie en projectleider van SIS-Nederland. Hij zegt desgevraagd dat de technische problemen goeddeels zijn opgelost en dat alleen 'een te principiële opstelling van fabrikant Sema inzake de SIS-structuur' alsmede 'contractuele twisten' de zaak tot nu toe hebben opgehouden.

In een onlangs verschenen studie van de Franse senaat (Agence Europe, 2 febr. '94) wordt echter gesuggereerd dat het SIS lijdt aan ernstige ontwerpfouten wier reparatie een jaar kan kosten. Volgens de Franse senatoren moet mogelijk zelfs een heel nieuw systeem worden ontwikkeld wat twee tot drie jaar zou vragen. “Wordt het belang van het Schengen Information System niet sterk overdreven en mag zijn hopeloze debakel de uitvoering van het Schengenakkoord over vrije beweging van personen blijven ophouden?”, vraagt Tony Venables van de actiegroep Ecas zich vertwijfeld af.

Minder zorgelijk toont zich Raneiro Vanni D'Archirafi, de Italiaanse EU-commissaris voor de interne markt. “Vrije beweging van personen binnen de Unie is fundamenteel”, erkent hij in zijn kantoor aan de Brusselse Avenue d'Auderghem. “Daarover bestaat ook binnen de groep van Schengen-landen overeenstemming. Politiek en wettelijk zijn er dus geen problemen meer voor die personele bewegingsvrijheid. Dat de uitvoering van Schengen vertraagd is, stelt ons teleur maar is niet meer dan een technisch probleem dat zeker wordt opgelost. Al zijn de gevolgen van dat uitstel weer politiek en dat baart me natuurlijk wel zorg.”

Volgens de Italiaanse EU-commissaris mag overigens best worden bedacht dat de vrijheid van persoonlijke beweging feitelijk al voor een groot deel bestaat. “Dagelijks passeren vele miljoenen Europeanen ongehinderd en ongecontroleerd elkaars landsgrenzen. Het is ook mogelijk in andere EU-landen te studeren en te werken.” Daar komt, volgens Vanni D'Archirafi, bij dat de andere drie vrijheden van beweging - die van goederen, diensten en kapitaal - met hun superieure belang voor de Europese economie, al goed funktioneren.

De reiziger die La Jonquera aan de Spaans-Franse grens passeert, moet toegeven dat de Europese commissaris hier een punt heeft. Dit winderige Spaanse stadje met 2600 bewoners leefde voor 1993 letterlijk van Europa's meest tijdrovende grenscontroles. Zo'n vierduizend vrachtwagenchauffeurs moesten er dagelijks uren of zelfs een dag wachten. Zij huurden plaatselijke 'intermediarios' of bemiddelaars om formulieren in te vullen en gestempeld te krijgen. Intussen doodden ze de tijd in La Jonquera's winkels, bars en bordelen.

Europa '92 sloeg hier per 1 januari '93 bikkelhard toe. “Vroeger was werkloosheid hier onbekend”, legt gemeentesecretaris Dolores Turu uit, “maar nu zit 35 procent van de mensen duimen te draaien. Vóór 1993 werkten hier 800 douaniers, migratiebeambten en expediteurs, nu nog 15.” Terwijl de secretaris een nostalgische blik werpt op het ongehinderde snelverkeer verderop, mijmert hij: “Een lange termijnblik is in tijden als deze een overlevingsnoodzaak.” Dus probeert La Jonquera nu te evolueren van Spanje's poortbewaker tot toegangspoort. De kolossale parkeerplaats waar vroeger de vrachtwagens afwachtten is daarom herschapen tot 'industrieel park' waar zich enkele Spaanse en Franse distributiefirma's hebben gevestigd. “Van hieruit zijn heel Spanje en Frankrijk snel en zonder bureaucratie te bereiken”, citeert Turu de glanzende brochure 'La Jonquera, A Doorway to Europe'.

Landen die met buitenmodel belasting- en btw-tarieven de vrije beweging van goederen in de EU nog frustreren, zoals Engeland en Denemarken, krijgen tegenwoordig lik op stuk. Zo zijn er massa's Denen die in het weekeinde naar het Duitse grensgebied rijden om daar hun Tuborg- of Carlsberg-biertjes te kopen in supermarkten met Deens sprekend personeel. In Denemarken kost zo'n flesje vijf kronen, in Duitsland drie. Formeel mag sinds Europa '92 110 liter bier voor eigen gebruik vrij worden ingevoerd. Maar de Deen die de douane vertelt dat zijn dochter gaat trouwen, komt er met een volle bestelwagen ook door.

Verder bedacht de grootste Deense meubelhandelaar Fleggaard een ingenieuze manier om het exorbitante Deense btw-tarief van 25 procent te omzeilen. Een in Denemarken gekocht bankstel gaat nu vanuit een Deens warenhuis nabij de grens met Duitsland per vrachtwagen even over die grens naar een Duits Fleggaard-kantoor waar de rekening wordt uitgeschreven en de Duitse btw van 15 procent wordt berekend. Dan rijdt de vrachtwagen terug naar Denemarken waar het bankstel overal in dat land wordt afgeleverd tegen een standaard-vrachttarief van dertien gulden. “Europa '92 is een zegen voor ons”, bevestigt directielid Torben Jensen van Fleggaard in het Deense Padborg. “Ik schat dat nu eenderde van onze jaaromzet van 166 miljoen US dollar via de grens loopt.”

In Noordfranse havens als Calais wordt de Britse overheid gestraft voor haar extravagante accijnzen op alcoholica. Massa's Britten trekken sinds begin vorig jaar per veerboot - en weldra per tunnel - naar het vasteland om daar hun portie drank in te slaan. Niet alleen bij Franse groot-detaillisten als Mammouth maar ook bij Britse cash & carry-firma's die op industrieterreinen bij Calais de poorten openden. Zoals de Londenaar Rod DeGutis die langs route nationale 43 zijn bedrijf 'Beers are US' drijft in een gehuurde loods. “Ik zet per maand 250.000 pond om”, vertelt hij tevreden. “Een gemiddelde klant koopt voor 50, een goede klant voor 1500 pond. Het is de moeite waard want de prijsverschillen schommelen rond de 50 procent.”

Is er reden voor echte zorg over het nog haperende vrije personenverkeer in de EU nu de goederen, diensten en kapitalen er al zo vrij over de interne grenzen stromen? Zonder meer, meent Tony Venables van Ecas in Brussel, en verduidelijkt puntsgewijs:

- om formeel-legale reden: het Europese Verdrag schrijft het in artikel 7a expliciet voor;

- om democratische reden: volgens een recente opiniepeiling die Eurobarometer in opdracht van de Europese Commissie uitvoerde, vindt 70 procent van de Europeanen een afschaffing van grenscontroles op personen essentieel voor een echte interne markt;

- om economische reden: ook in Jacques Delors' recente 'witboek' voor Europa's economische herstel vormt de vrije beweging van flexibele, mobiele en goedopgeleide arbeidskracht een belangrijke voorwaarde voor zo'n herstel en voor bestrijding van de massale werkloosheid;

- en tot slot om opportunistische reden: als de vrije beweging van personen in Europa stagneert of zelfs wordt teruggedraaid, zal uiteindelijk ook de vrije beweging van goederen en diensten worden beperkt en raakt de hele EU-constructie ondermijnd.

Daarom moeten de Europese Commissie en vooral de interne markt-commissaris Vanni D'Archirafi zich, volgens de Ecas, veel assertiever opstellen en flagrante schendingen van het recht op vrije personele beweging direct aanklagen bij het Europese hof van justitie in Luxemburg.

“Ik accepteer niet de kritiek dat wij niet doen wat wij zouden moeten doen”, reageert de commissaris afgemeten. “Het politieke en juridische raamwerk van het Unie-beleid staat overeind, en 259 van de 282 directieven die wij met het oog op de vorming van de Europese Unie hebben voorgesteld, zijn inmiddels door de lidstaten aanvaard. Wij zien dus niet af van onze verantwoordelijkheden. Maar wij kunnen ook niet om de realiteit heen. En die is dat sommige delen van het beleid inzake de vrijheid van beweging van personen nog in handen zijn van afzonderlijke regeringen. Het personenverkeer ligt daar zeer gevoelig.” De voormalige diplomaat Vanni D'Archirafi verloochent zijn achtergrond niet: “Ik geef de voorkeur aan geduldige diplomatie en een positief resultaat op wat langere termijn, boven een confrontatie of scheuring.”

    • Ferry Versteeg