Prestigieuze prijs voor penningkunstenares Letterie; Haastig konijn op een penning

De Amsterdamse beeldende kunstenaar Marianne Letterie ontvangt vandaag in New York de J. Sanford Saltus Award. Ze krijgt de prijs voor haar hele oeuvre van penningen.

Marianne Letterie had nog nooit van de prestigieuze Amerikaanse onderscheiding voor penningkunst, de J. Sanford Saltus Award, gehoord, toen ze vorig jaar een uitnodiging kreeg om werk in te sturen. Een jury, aangewezen door The American Numismatic Society, had haar genomineerd. “Toen ik informeerde bij het Koninklijk Penningkabinet in Leiden riepen ze daar: o, die prijs is ontzettend belangrijk, bedank ze alsjeblieft uitvoerig,” vertelt Letterie. Eind vorig jaar vernam ze dat de prijs (een penning) aan haar was toegekend: vandaag neemt ze hem in ontvangst in New York.

Voor liefhebbers van penningen is Letterie (1945) geen onbekende. Sinds ze in 1967 haar opleiding Rijksacademie in Amsterdam afsloot, de grootste kweekvijver voor Nederlandse penningkunstenaars in deze eeuw, vervaardigde ze - naast beeldhouwwerk op groot formaat - een gestaag groeiende stroom eremetaal. Vaak in opdracht, zoals voor het Koningin Wilhelminafonds de penning die wordt uitgereikt bij de prof. dr. P. Muntendam-prijs voor kankerbestrijding (1979), en de herdenkingspenning voor het honderdjarig bestaan van het Koninklijk Nederlands Genootschap voor Munt- en Penningkunde (1990). Maar ze maakt ook vrij werk, zoals de handgrote, bronzen penning Alice in Wonderland (1979).

De voorzijde toont een portret ten voeten uit van het gehaaste witte konijn uit het boek van Lewis Caroll, met een fijn maar streng brilletje op zijn neus. De keerzijde laat slechts een detail zien van zijn vest; daar heeft het konijn van de cake EAT ME ('eet mij') gegeten en is hij zo gegroeid dat hij niet meer op de toch fors uitgevallen penning past - een vrije interpretatie trouwens, want in het boek verandert alleen Alice voortdurend van formaat. In reliëf staan de knoopjes strak in hun knoopsgaatjes en lijkt het sluitinkje van de horlogeketting een kopie op ware grootte - een humoristisch effect, zeker voor de penningkunst, die het miniaturiseren juist als voorwaarde heeft.

Deze speelsheid, die in haar vrije werk sterker tot uitdrukking komt dan in de opdrachten, een verfijnde techniek en een ontwikkeld gevoel voor visuele 'ritmiek' hebben ongetwijfeld bijgedragen tot het besluit van de Amerikaanse jury om haar de Saltus-prijs for lifetime achievement geven.

In Nederland zijn zo'n vijftig medailleurs actief. De meeste, onder wie Letterie, maar bijvoorbeeld ook Charlotte van Pallandt, Piet Esser en Geer Steyn, zijn opgeleid als beeldhouwer. Anderen zoals Gijs Bakker en Lijsbeth Teding van Berkhout, als edelsmid of ontwerper. De laatsten maken ook penningen in niet-tradtionele vormen en materialen; de meeste beeldhouwers gieten hun penningen nog steeds uit brons en houden vast aan de ronde vorm.

Die cirkelvorm is een historisch gegeven, vanwege de noodzakelijke optimale verdeling van krachten bij het slaan van een slagpenning uit een plaat metaal, maar is geen voorwaarde meer voor de gegoten kunstpenningen. De ronde vorm is voor medaillisten blijkbaar een prettige, zelfopgelegde beperking, zoals de sonnetvorm voor een dichter.

Marianne Letterie ziet dat overigens anders: “De cirkel is niet beperkt. Dan heb je nog nooit met een open blik naar een cirkel gekeken, dan heb je alleen de rand gezien. Het is juist een symbool van eindeloosheid, een heel mystieke en mooie vorm.” De penning, vindt zij, schept een ruimte op zich: “Hij is verwant aan een reliëf, hij heeft altijd een achtergrond bij zich.” Dat maakt hem ook zo geschikt om er een verhaal mee te vertellen, aldus Letterie. De afbeeldingen op de voorgrond zijn te verweven met die op de achtergrond - vaak met toevoeging van teksten.

Het uitbeelden van zo'n 'verhaal' lukt Letterie met een schijnbaar moeiteloos vakmanschap. Ze modelleert haar penningen in klei, waarna er een gietmal van wordt gemaakt. Bijna al haar penningen zijn van brons. Door middel van chemicalieën brandt zij er een patina op. Het lastigste onderdeel van haar werk vindt zij het denkwerk: de 'vertaling' van datgene wat de opdrachtgever wil uitdrukken. Bij een opdracht van de Nederlandse Vereniging voor Vrijwillige Euthanasie stond ze bijvoorbeeld voor de opgave om het begrip euthanasie op een niet politiek of religieus beladen wijze weer te geven. Ze beeldde uiteindelijk de Griekse goden Hypnos en Thanatos af, de slaap en de dood, die samen een krijger dragen. Zo suggereerde ze een verband tussen de helende functie van de slaap en de verlichting die de dood kan brengen.

In haar vrije werk beeldt Letterie vooral dieren uit, zoals twee rondbuikige zeehonden op een penning uit 1980. Herinnert haar werk in opdracht er soms wat al te nadrukkelijk aan dat Letterie in de jaren eind jaren zestig haar vorming kreeg, haar zeehonden, pauwen en kikkers zijn tijdloze en evenwichtige mini-sculpturen.