Dit is een artikel uit het NRC-archief De artikelen in het archief zijn met behulp van geautomatiseerde technieken voorzien van metadata die de inhoud beschrijven. De resultaten van deze technieken zijn niet altijd correct, we werken aan verbetering. Meer informatie.
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Onderwijs

Duivel verliest terrein, maar hemel is nog steeds in trek

Waar geloven Nederlanders nog in? Het SCP-rapport Secularisering in Nederland besteedt uitvoerig aandacht aan wat Nederlanders nu geloven en geloofden. Tussen 1966 en 1970 blijkt zich een grote verschuiving te hebben voltrokken van orthodoxe naar liberale opvattingen. Sindsdien zette de liberalisering door, maar in een veel trager tempo.

Eerst enkele definities. Of een gelovige wordt gekenschetst als liberaal of orthodox hangt af van antwoorden op vragen als 'gelooft u in het bestaan van een hemel', 'gelooft u in het bestaan van de duivel' en dergelijke. Die vragen werden in 1966 voor het eerst in een grote enquete gesteld, sindsdien is zulk onderzoek regelmatig herhaald. Maar verstonden mensen in 1966 wel hetzelfde onder 'de hemel' als nu? SCP- onderzoeker J.W.Becker: "Daar weten we niet zo verschrikkelijk veel van. We hebben wel een vermoeden dat in 1966 meer mensen een welomschreven, conventioneel idee hadden van de hemel dan in 1991. In 1991 zeiden veel meer mensen niet in de hemel te geloven dan in 1966. Eigenlijk zou je ze dan moeten vragen: waar gelooft u dan wel in? Maar dat kwam in 1966 nog niet op bij onderzoekers."

Geloof in een leven na de dood, in hemel, hel en vagevuur, allemaal neemt het af. Wordt het geloof abstracter? Krijgt het minder inhoud? Becker: "Ik denk het wel, maar dat is niet gebaseerd op enquetemateriaal. Daarvoor moet je kijken naar boeken van moderne theologen als Kuitert. Die boeken relativeren de strikte, conventionele inhoud van het geloof, en ze worden grif verkocht en - voor zover ik weet - gelezen."

Van alle Nederlanders gelooft nu bijna de helft in een leven na de dood. In de hemel gelooft 41 procent, in de duivel 20, in de hel 15 en in het vagevuur 8 procent. Het is zeker niet zo dat buitenkerkelijken niets geloven en trouwe kerkgangers alles. Van alle buitenkerkelijken gelooft 22 procent wel in een leven na de dood en 10 procent in de hemel. Duivel, hel en vagevuur hebben daarentegen voor vrijwel alle buitenkerkelijken afgedaan. Van de kerkse katholieken gelooft 17 procent niet in een leven na de dood en 23 procent niet in de hemel. Gereformeerden zijn verreweg het meest trouw aan hun leerstellingen. Van hen gelooft 97 procent in een leven na de dood, 98 procent in de hemel, 70 procent in de duivel en 68 procent in de hel. Eenvijfde van alle kerkse gereformeerden zegt zelfs in het vagevuur te geloven, vanouds een specifiek katholieke leerstelling.

Ook de aanhang van verzuilde instellingen neemt af. Zo zou in 1991 nog maar 35 procent zijn kinderen naar een confessionele school willen sturen.In werkelijkheid gaan volgens cijfers van het ministerie van onderwijs en wetenschappen bijna 69 procent van alle kinderen naar een confessionele basisschool. In sommige gemeenten kan het ook nauwelijks anders: van alle ruim 8.000 basisscholen is 65 procent van confessionele signatuur.

Mensen die religieus zijn opgevoed, maar de kerk hebben verlaten ('ontkerkelijkten') lijken in hun religieuze opvattingen veel op mensen die buitenkerkelijk zijn opgevoed. Beide categorieen worden door een vrij brede kloof gescheiden van de 'randkerkelijken' (degenen die wel kerklid zijn, maar minder dan eens per twee weken naar de kerk gaan) en de trouwe kerkgangers. Het kerklidmaatschap opzeggen blijkt dus een vrij principiele stap, die samengaat met een aanzienlijke verandering in opvattingen.

Grote verschuivingen in religieuze opvattingen zijn van alle tijden. Tot nog toe was het echter steeds zo dat een complex van opvattingen plaats maakte voor een ander. Hoe is dat nu voor degenen voor wie God, hemel en hel hebben afgedaan? Becker: "Voorlopig - met nadruk op voorlopig - zie ik er niet veel voor in de plaats komen. Zingeving lijkt beperkt te blijven tot wat existentiele stellingen als: ieder moet zijn eigen leven zin geven, je moet er zelf iets van maken.

"Een herleving van het christendom is natuurlijk nooit helemaal uitgesloten. Het is in het verleden herhaalde malen gebeurd. Maar toen waren de traditionele zingevingskaders nog intact. Dat is nu niet meer zo. Je zou het uit het buitenland kunnen importeren, maar in de ons omringende landen is het ook niet aanwezig. De Amerikaanse televisie- dominees? Dat is toch moeilijk in Nederland. Er is een Evangelische Omroep, die heeft succes. Maar de mensen kijken ook naar de Tros, Veronica en RTL4, die geen duidelijke levensbeschouwelijke boodschap hebben.

"Dan is er de islam. Je kunt het toekomstig aantal islamieten schatten: ongeveer 600.000 in het jaar 2000. Als die allemaal islamiet blijven, vormen ze de vierde zuil en halen ze de synodaal gereformeerden ergens in het begin van de volgende eeuw in ( er zijn een kleine 800.000 synodaal gereformeerden). Daarmee tekenen ze ons levensbeschouwelijk klimaat niet, netzomin als de synodaal gereformeerden dat nu doen. Die ontwikkeling gaat ons wel beinvloeden, maar niet zo dat de secularisatie ophoudt."

De SCP-onderzoekers hebben ook gekeken wat er bekend was over New Age- opvattingen. Uit een onderzoek onder jongeren van 20 tot 26 jaar bleek dat meer dan de helft op de hoogte was van homeopathie, yoga, reincarnatie, macrobiotiek en dergelijke. Dat reincarnatie bestaat, houdt 48 procent van de jongeren voor mogelijk. Becker: "Maar afgezien van homeopathie ligt dat percentage dat echt is geinvolveerd rond de vijftien. Dat duidt erop dat er wel wat aan de hand is. Maar betekent dat nu dat er een nieuwe levensbeschouwing aankomt? Dat is moeilijk te zeggen. Ik zie het niet. Wellicht zijn we als intellectuelen geneigd te denken dat alle mensen behoefte hebben aan zingeving. Ik denk dat die behoefte wat overtrokken is.

"Secularisatie laat op het eerste gezicht een levensbeschouwelijke leegte achter. Je mag niet uitsluiten dat daar iets voor in de plaats komt, maar voorlopig is daar nog niet veel van te zien. Toch is er niemand te vinden die zegt dat naastenliefde niet moet, of dat solidariteit met je medemens niet moet. Iemand die alle tien geboden systematisch overtreedt, wordt door de politie opgespoord en ter observatie opgesloten voor een psychiatrisch rapport. Secularisatie betekent niet dat mensen hun normen kwijtraken en er maar op los gaan leven."