Verbluffende collectie van Museum voor Volkenkunde; Rotterdam toont formele en informele islamitische kunst

Tentoonstelling: Dromen van het Paradijs. Islamitische kunst van het Museum voor Volkenkunde in Rotterdam. T/m 6 jan. 1996. Catalogus ƒ 55,-.

Nederlandse musea gaan in de toekomst steeds meer nadruk leggen op eigen collecties in plaats van mega-tentoonstellingen met dure bruiklenen.

In het Rotterdamse Museum voor Volkenkunde heeft men in stilte al langere tijd een dergelijk beleid gevoerd. Daar is men het stadium van het korte termijn-plannen maken voor wisselende tentoonstellingen al gepasseerd. De komende twee jaar is onder de titel Dromen van het Paradijs te zien wat ruim een eeuw gedreven verzamelen heeft opgeleverd.

Voor het eerst sinds de oprichting van dit museum, aan het einde van de vorige eeuw, is nu een groot deel van de eigen islamitische collectie te bezichtigen. Het resultaat is ronduit verbluffend. Je vraagt je bij het zien van zoveel moois steeds af waarom men dit nooit eerder heeft laten zien. Schitterende wandkleden, prachtige kalligrafieën en virtuoze staaltjes Iraans lakwerk: de tentoonstelling beslaat ruim driehonderd voorwerpen uit de hele islamitische wereld.

“En dat is nog maar een deel van onze enorme collectie”, aldus dr. Fred Ros, conservator van de islamitische afdeling. “Wij hebben bij deze semi-permanente tentoonstelling, natuurlijk geprobeerd een aantal van onze topstukken te tonen. Daarnaast wilden we ook iets laten zien van de islamitische cultuur als geheel.”

De islam heeft zich sinds haar ontstaan in de zevende eeuw over een enorm gebied verspreid; van Marokko tot Indonesië en van de Sahel tot Rusland. En in al die gebieden heeft de islam een heel eigen gezicht gekregen. Maar ondanks alle verschillen zijn er duidelijk aanwijsbare elementen die deze culturen met elkaar verbinden. Je kunt zeggen dat de islamitische cultuur in al die landen gekenmerkt wordt door 'eenheid in verscheidenheid' aldus Fred Ros.

“De eenheid heeft alles te maken met de Koran en de daarin beschreven ver- en geboden. De verscheidenheid daarentegen komt voort uit de lokale culturele en historische achtergronden. Die tweedeling valt samen met onderscheid tussen de formele en, wat wij hier in het museum noemen, de informele islam”, aldus Ros

Zo bestaat er in de formele islam een verbod op het maken van figuratieve afbeeldingen. Volgens de Koran mag alleen God gestalte geven. En toch zijn er heel veel, ook vrome, moslims die wel degelijk afbeeldingen van mensen en dieren produceren.

Hetzelfde geldt bijvoorbeeld voor het geloof in heiligen en het gebruik van magie. De formele islam kent weliswaar het bestaan van engelen en djinns (geesten), maar het aanbidden van heiligen en het bedrijven van magie is volgens de Koran verwerpelijk. Toch kent de islam over de hele wereld een uitgebreid systeem van heiligenverering en magische praktijken.

De tentoonstelling in Rotterdam laat die twee kanten van de islamitische cultuur duidelijk zien: met goud versierde Korans naast grof afgewerkte stenen bakjes.

Voor het gemak van de bezoekers is deze thematiek ook in de vormgeving doorgevoerd. In de eerste twee zalen wordt men ingewijd in de formele kanten van de islam en de daaruit voortvloeiende nogal strikte vormentaal. In de rest van de tentoonstelling ziet men dan die vormen in allerlei aangepaste versies terug.

Behalve de eenheid in verscheidenheid wordt er in Rotterdam nog een tweede belangrijk thema aan de orde gesteld. En daarnaar verwijst ook de titel van de tentoonstelling Dromen van het Paradijs: “Alle rivieren van het paradijs stromen voort met de roep Allah, Allah Elke nachtegaal in overgave fluit en zingt Allah, Allah”

“Dit dertiende-eeuwse gedicht van de Perzische Yunus Emre geeft heel mooi weer wat met die 'droom' bedoeld wordt. De in de Koran gegeven belofte van een beter leven na de dood, is namelijk altijd een enorme bron van inspiratie geweest voor kunstenaars. De wens om God te eren met volmaakte schoonheid en harmonie en zo het paradijs te veroveren heeft de islamitische kunst diepgaand beïnvloed.”

Aan de hand van zorgvuldig gekozen voorwerpen laat deze mooie tentoonstelling zien hoe die wens zich heeft vertaald in zowel de formele islam als ook in de mystiek en het volksgeloof. Zo komt de bezoeker op allerlei voorwerpen de levensboom, in al dan niet gestileerde vorm, tegen. In de niet minder mooi vormgegeven catalogus lichten enkele experts de verschillende aspecten van de islam toe aan de hand van de getoonde voorwerpen.