De vlakken en lijnen van Piet Mondriaan; Het geheim van het wit dat geen wit is

N. Kuiper: Mondriaan, Zijn leven & werk. Voor beginners, Een kennismaking. Uitg. De Koperen Tuin Goes, 48 blz., ill. in kleur en zwart/wit, Prijs ƒ 14,95.

Voor ons huis, aan de overkant van de weg, staat een lange rij bomen. 's Winters, bij het vallen van de avond, zijn de bomen pikzwart. Ze staan met hun takken scherp afgetekend tegen de lucht, en de zon gaat achter de bomen rood onder. Dat is heel mooi: de lucht is oranjerood en het omgeploegde veld dat door de bomen heen is te zien, is rozig oranje tot ver aan de horizon.

Als ik daar naar kijk moet ik vaak denken aan de schilderijen die Piet Mondriaan aan het begin van onze eeuw maakte. Precies zo schilderde hij roerloze zwarte bomen tegen een rode hemel. Of misschien is het wel andersom, en zie ik het op die manier omdat hij de bomen eerst zo geschilderd heeft. Dat heb je met goede schilderijen: ze laten je iets op een bepaalde manier zien en ze leren je om op een bepaalde manier naar iets te kijken. Mondriaan heeft dat met die bomen en avondluchten bijvoorbeeld zo goed gedaan, dat landschappen zoals die voor ons huis een beetje van hem geworden zijn.

Mondriaan is wereldberoemd geworden. Niet in de eerste plaats met zijn landschappen, maar vooral met zijn abstracte schilderijen van vlakken in rood, geel en blauw, en zwarte lijnen. Je hebt ze vast wel eens afgebeeld gezien, op plastic tasjes of gordijnstoffen. Want deze schilderijen zijn in de afgelopen tien jaar erg populair geworden.

Het heeft lang geduurd voor ik ging begrijpen wat er nu toch zo bijzonder was aan die vlakken en lijnen. Ik studeerde kunstgeschiedenis, maar eerlijk gezegd hielp dat nog niet veel; pas jaren later, na er vaak naar gekeken te hebben, ging ik het zien. Het zijn inderdaad wonderbaarlijke schilderijen. Mondriaan was heel nauwkeurig met het afpassen van die vlakken en het bepalen van zijn kleuren. Die kleuren worden wel 'primair' (zuiver) genoemd, maar dat zijn ze in werkelijkheid niet. Evenmin is zijn wit 'gewoon' wit; die witte vlakken verschillen van tint, sommige zijn grijzig, andere zijn gelig. Mondriaan zocht steeds opnieuw naar een perfect evenwicht van vorm en kleur.

Dat is hem goed gelukt. Deze schilderijen zijn prachtig in evenwicht, zonder saai of doods te worden. Dat is het gekke: de kleuren stralen, en het zwart tintelt op plekken waar de lijnen elkaar kruisen. Veel schilders hebben geprobeerd het na te doen, maar nooit kunnen ze die vlakken en lijnen zo tot leven wekken als Mondriaan. Het is zijn geheim, dat te maken heeft met zijn verftoets en met de manier waarop hij zijn kleuren mengde. En vooral natuurlijk met wat hij er eigenlijk mee wilde laten zien; want Mondriaan had een soort visoen van hoe volgens hem de werkelijkheid in elkaar zit. Diep achter wat je met je ogen kunt zien, zitten volgens Mondriaan onveranderlijke wetten verborgen. Die 'eeuwige wetten' wilde hij verbeelden.

Vijftig jaar geleden, op 1 februari 1944, stierf Mondriaan. Daarom is dit jaar uitgeroepen tot 'Mondriaanjaar'. Er zijn bijvoorbeeld allerlei tentoonstellingen te zien. En ook is er voor kinderen van 12 jaar en ouder een boekje geschreven over zijn 'Leven & werk'. Het gaat vooral over zijn verblijf in Domburg, in Zeeland, waar hij kwam om het strand en de zee te schilderen. Er staan veel afbeeldingen in het boek, van zijn schilderijen en tekeningen natuurlijk, en foto's waarop hij te zien is. Ook staan er een paar 'doe-opdrachten' in, bijvoorbeeld om kleuren te leren mengen. En er wordt in beschreven wie er allemaal nog meer naar Domburg kwamen, of wat andere mensen van Mondriaan vonden. Maar jammer genoeg staat er heel weinig in over wat er speciaal is aan zijn schilderijen, over hoe je er naar kan kijken en waar je op moet letten. Het is daarom het beste om zelf maar naar één van die tentoonstellingen te gaan, goed te kijken, en een beetje geduld te hebben.