Müller

Herta Müller: De vos was de jager. Vert. Ria van Hengel. Uitg. De Geus, 235 blz. Prijs: ƒ 39,90.

Ontwaakt toch Roemeen uit je eeuwige slaap. Het is een regel uit een verboden lied; waaghalzigen zingen het op straat en zij die betrapt worden, belanden achter slot en grendel.

Niet alle mededelingen in De vos was de jager, een roman van Herta Müller over het leven onder Ceausescu's schrikbewind, zijn even helder als de regel van dat lied. Müllers tekst, ofschoon pas na de ineenstorting van het communisme ontstaan, lijkt op de geheimtaal die burgers in een dictatuur hanteren: alleen ingewijden kunnen de vele weglatingen in gedachten aanvullen en de metaforen decoderen. Herta Müller, die lerares was in de Duitstalige gemeenschap van Timisoara, legt haar lezers zo min mogelijk uit.

Doordat je nergens houvast hebt en droom en werkelijkheid, nauwkeurige observaties en vervreemdende fantasieën voortdurend in elkaar overvloeien, gaat er een merkwaardige dreiging van Müllers proza uit. Zo heeft de fabriek aan de rand van de stad niet alleen iets boosaardigs omdat er schrikdraad wordt vervaardigd, maar ook omdat het meisje Clara er obscure dingen ziet gebeuren. 'Onder de mouw van de arbeider (-) hangt een pols zonder hand. Die hand zit in de pers. De voorman bindt de mouw af met een smerige lap.' Even griezelig is het op school: de onderwijzeres Adina valt daar aan de geile machtswellust van de directeur ten prooi.

Geraffineerd verweeft Herta Müller de twee verhalen, dat van Clara en dat van Adina, met elkaar. Wanneer Adina moet onderduiken, verplaatst de handeling zich van de stad naar een dorp aan de grens met Hongarije, waar de bewoners blafgrage honden houden om het geschiet op de voortvluchtigen niet te hoeven horen. De dood van de dictator maakt geen eind aan de nachtmerrie, want ook in het nieuwe bestel gaan de sleutelposten naar moorddadige chanteurs en sluwerikken. De vos is de jager gebleven.