Wat zei Blok (en hoe onjuist zijn zijn uitspraken)?

Drie uitspraken uitgelicht De uitspraken van minister Stef Blok (Buitenlandse Zaken) die via tv-programma Zembla uitlekten, hebben niet alleen tot veel commotie geleid. Wat hij beweerde over etnische diversiteit en vreedzaam samenleven strookt ook niet met de werkelijkheid.

Minister Stef Blok van Buitenlandse Zaken (VVD) op de bijeenkomst waar hij de bewuste uitspraken deed. Foto Aad Meijer

„Waarschijnlijk zit ergens diep in onze genen dat we een overzichtelijke groep willen hebben om mee te jagen of om een dorpje te onderhouden”

Zijn mensen echt zo tribaal en naar binnen gericht als Blok denkt? Hij zei ook nog „dat we niet goed in staat zijn om een binding aan te gaan met ons onbekende mensen”. Modern DNA-onderzoek toont een andere kant van de mens. Bij elk volk dat genetici onderzoeken, vinden ze vermenging. Genetisch ‘pure’ volkeren bestaan niet. Moderne Europeanen zijn een genetische hutspot van jagers-verzamelaars uit de IJstijd, boeren uit het Midden-Oosten én herdersvolken van de steppen. Zelfs jagers-verzamelaars zijn geen genetische eilandjes. Bij de Khoisan in de Kalahariwoestijn in zuidelijk Afrika is 9 tot 30 procent van het DNA afkomstig van herdersvolken. Volken vermengen zich, keer op keer.

Lees ook onze politieke analyse: Blok onder vuur – ook na excuses

Ook de geschiedenis loopt over van mensen die ‘verbindingen’ aangaan met de aanvankelijk onbekende ander. Kijk naar de Romeinen die schier eindeloos ‘vreemde volkeren’ opnamen in hun wereldrijk. Naar de Nederlandse republiek, met haar Brabantse en Vlaamse vluchtelingen, Franse hugenoten, protestanten, katholieken en joden. Naar Zuid-Amerikaanse samenlevingen, waar afstammelingen van Europeanen, indianen en slaven manieren vonden om samen te leven.

Of ga juist verder terug: naar de IJstijd, toen er in Europa nog neanderthalers leefden. De genetische en uiterlijke verschillen tussen neanderthaler en moderne mens waren groter dan die tussen elke twee volkeren die je vandaag op aarde kunt aanwijzen. Toch vinden archeologen sporen van interactie: neanderthalers en mensen dreven handel met elkaar, namen ideeën over en hadden zelfs seks: een paar procent van het DNA van niet-Afrikanen is afkomstig van neanderthalers.

Als geslotenheid en tribaal denken onderdeel zijn van de menselijke aard, zijn openheid en nieuwsgierigheid dat ook. Bij geen andere diersoort mengen verschillende groepen zo vaak en zo vanzelfsprekend. Homo sapiens, de verbindende mens.

„Loop eens over straat in Warschau of in Praag, daar lopen helemaal geen gekleurde mensen. [...] Die hebben daar geen leven.”

Migranten worden in Oost-Europa „in elkaar geslagen”, zegt minister Blok. „Die mensen zijn daar binnen een week weg.” Hij verwacht daarom niet dat er binnen de Europese Unie nog afspraken kunnen worden gemaakt over een eerlijke verdeling van asielzoekers waarbij ook Oost-Europese landen naar rato mensen opnemen. Blok zet daarmee de discussie over de herverdeling van asielzoekers extra op scherp. Al sinds de aanvang van de asielcrisis, in 2015, verzetten Hongarije, Tsjechië, Polen en Slowakije zich fel tegen de verplichte ‘verdeelsleutel’ waarover de EU-landen afspraken maakten. De vier landen moesten het toen in een Europese ministeriële stemming met meerderheidsbesluit slikken, maar ze komen nog altijd hun afspraken niet na.

Toch toonde premier Mark Rutte zich op twee Europese toppen over migratie, eind vorige maand, juist „gematigd optimistisch” over samenwerking met Oost-Europa. „In die landen is er grote onzekerheid over het totale aantal aan asielzoekers dat kan binnenstromen”, zei Rutte. „Maar als we die primaire instroom eerst gaan beheersen, dan denk ik dat ook de Oost-Europeanen gaan meewerken.” Volgens Rutte was na afloop van het topoverleg „de lucht een beetje geklaard, maar er liggen nog enorme vraagstukken”. Blíjven onderhandelen – dat is de lijn van Rutte, de Franse president Macron en de Duitse bondskanselier Merkel. En als uiterste drukmiddel is er de dreiging met vermindering van EU-subsidies voor landen die medewerking aan de asielopvang blijven weigeren.

Maar volgens Blok – in de uitgelekte video – heeft het geen zin te rekenen op die medewerking. Hij acht het kansloos dat een asielzoeker aardt in steden als Warschau en Praag waar, volgens Blok, „geen gekleurde mensen zijn”.

Oost-Europese steden tellen relatief kleine, maar zichtbare migrantengemeenschappen. Afrikaanse en Aziatische migranten in deze steden rapporteren gemengde ervaringen: racistische scheldpartijen en fysieke aanvallen, maar ook tevredenheid met hun woonplaats.

Uit een recente, EU-brede Eurobarometer-peiling blijkt dat Oost-Europeanen het minste contact hebben met migranten. Ook de afkeer van migratie is in de meeste van deze landen groter dan in West-Europa. De conservatief-nationalistische regeringspartijen in Polen en Hongarije wakkeren die afkeer bewust aan.

Zo schilderde de Hongaarse premier Viktor Orbán migratie af als vloedgolf die de Hongaarse cultuur dreigt te vernietigen. Volgens een EU-peiling uit april 2018 zou slechts 33 procent van de Hongaren het „comfortabel” vinden om een migrant als vriend te hebben, het laagste cijfer in de EU. In Nederland vond 95 procent van de ondervraagden dit een comfortabel idee.

„Suriname is a failed state en dat heeft ernstig te maken met de etnische opdeling”

‘Ik vind dit een zeer vergaande uitlating. Het is verbijsterend en zorgwekkend dat een minister uit Nederland dit zegt over Suriname. We zijn een land in ontwikkeling en er zijn zeker pijnpunten. Maar een failed state? Absoluut niet”, zegt Gregory Rusland, voorzitter van oppositiepartij NPS telefonisch.

„Op politiek en financieel gebied zitten we wel degelijk in een crisis”, meent de Surinaamse socioloog Derrick Ferrier. „Maar we hebben nog altijd een onafhankelijke rechtspraak en we sluiten geen politieke tegenstanders op. We martelen die niet, zoals gebeurt in Venezuela of nu in Nicaragua, waar de regering zelfs kinderen doodschiet. Vergelijk Suriname met omringende landen en we zijn juist een van de vredelievende landen in Latijns-Amerika.”

Dat minister Blok de in zijn ogen mislukte Surinaamse staat koppelt aan de „etnische opdeling” is in Suriname al helemaal in het verkeerde keelgat geschoten. In Suriname (560.000 inwoners) wonen al sinds de koloniale tijd verschillende bevolkingsgroepen samen, waaronder Creolen, Hindostanen, Javanen, Chinezen, Europeanen en gemengde groepen. Etnische en religieuze spanningen zijn er niet. Belangrijke religieuze feestdagen van verschillende godsdiensten als islam, hindoeïsme en christendom worden als nationale feestdagen gevierd.

„Blok is waarschijnlijk nog nooit in Suriname geweest. Er zijn hier geen wijken met maar een soort bevolkingsgroep en waar je als bijvoorbeeld Creool of Javaan niet kunt komen. Ons buurland Guyana kent rassenrellen en spanningen, wij niet”, zegt Iwan Brave, oud-hoofdredacteur van De Ware Tijd, die ook lang in Nederland woonde.

Surinaamse politieke partijen zijn sinds eind jaren 40 gevormd via raciale scheidslijnen. Zo hadden Hindostanen een eigen politieke partij, Creolen en ook Javanen. Volgens André Misiekaba, voorzitter van regeringspartij NDP (een etnisch gemengde partij) is die indeling vooral te danken aan Nederlandse kolonisten. „De voorouders van Blok haalden onze voorouders vanuit allerlei werelddelen naar Suriname en pasten een beleid van verdeel en heers toe. De bevolkingsgroepen werden zelfs geografisch uit elkaar gehouden. Dat wij desondanks toch respectvol met elkaar samenleven is vooral aan onszelf te danken en Nederland kan daar nog wat van leren”, aldus Misiekaba.

Volgens oppositieleider Rusland moet Blok zich meer verdiepen in de geschiedenis en de rol van Nederland. „Nederland heeft tot ver na de koloniale tijd nog invloed en macht uitgeoefend in Suriname. De Nederlandse steun rond de staatsgreep in 1980 [van Desi Bouterse, red.] en de Binnenlandse Oorlog zijn daar voorbeelden van. Daardoor zitten we nu nog steeds in de ellende. We klagen niet en lossen onze eigen problemen op. Maar van een minister van de voormalige koloniale mogendheid zou je op z’n minst steun verwachten.”