Massa en macht; Hubert Smeets maakte een selectie uit de foto's van 1993. Jaaroverzicht Persfoto 's

Het is een oeroud thema: de macht heeft een massa nodig en omgekeerd. In de twintigste eeuw heeft dit dilemma er, met de invoering van het algemeen kiesrecht, een extra dimensie bijgekregen. De massa kreeg ineens een stem die formeel evenveel waard was als die van de elite. Driekwart eeuw hebben we ons in Nederland gelaafd aan de democratisering die hiervan het gevolg was. De contra-indicaties zagen we alleen over de grenzen, in Duitsland, in de Sovjet-Unie en nog verder waar hun integratie in onze modernisering in dood en verderf uitmondde.

Pas nu, nu het liberalisme zich her en der in de wereld als onvermijdelijk aandient maar zich wederom niet zonder slag of stoot laat realiseren, worden ook wij onrustig. Zelfs in Nederland is de vertrouwde, sociale stratificatie verstoord. De roep om een nieuwe elite weerklinkt daarom opnieuw. Maar waar kunnen we zo'n denkend deel der natie kopen? Nergens! We moeten het doen met symbolen, symbolen die komen en gaan met de snelheid van het licht. We beschermen ons daar vooralsnog tegen door ons niet meer op te winden. Onverschilligheid is ons laatste wapen geworden tegen al die dreigingen van buiten. Het enige dat anno 1993 telt is esthetiek. Een esthetiek die werkelijkheid lijkt te zijn geworden.

(1) Oorlog. In nog geen vier jaar is oorlog, die vorm van geweld die sinds onze laatste oorlog alleen in niet-christelijke gebieden leek voor te komen, een vanzelfsprekendheid-om-de-hoek geworden. Deze foto is toevallig gemaakt in een voorstadje van Soechoemi, de hoofdstad van het van Georgië afgescheiden Abchazië. Maar het had ook elders in het avondland kunnen zijn. De foto weerspiegelt nagenoeg alles wat bij het machismo van de wapens hoort: de vreugde over de overwinning (de piano), de reflectie op de toekomst (de luisterende man), de paraatheid omdat de vijand nog niet verslagen is (het schoonmaken van de Kalasjnikov) en het verlangen naar troost en vrouwen. (Foto NRC Handelsblad/Oleg Klimov)

(2) Sport. Op een zonnige middag in december zagen we de generaal wat door het hoofdstedelijke Vondelpark fietsen. Als je niet beter wist, zou je je niet realiseren dat daar een der belangrijkste vernieuwers van het nieuwe Nederland voorbij ging. Maar godzijdank is er steed vaker voetbal. Dan besef je het opnieuw: Rinus Michels is zijn tijd ver vooruit geweest en Jan Wouters is een van zijn beste leerlingen. Deze notie roept ambivalente emoties op. Als patriot weet je immers dat 'we' zonder Jan's onvermogen om te verliezen Amerika niet zouden hebben gehaald. Als liefhebber wil je echter liever in schoonheid sterven. Zelfs langs het voetbalveld dolen we in ons eigen morele moeras rond. (Foto Louis van de Vuurst)

(3) Geld. Na het openbaar bestuur is nu ook het geld zich aan het democratiseren. Koop een computer, zet het valutaprogramma van het EMS op je hard-disk en je kunt meespelen. Ooit was gokken in het gereformeerde Nederland bij wet verboden. Nu fantaseren over een baan op de beurs van Parijs waar geld en macht hun meest primaire expressie hebben gekregen. (foto AP).

(4) Kunst. Hij was verliefd op dirty Diana, althans deed alsof, wilde met Elisabeth Taylor trouwen en flirtte ondertussen met de thrill van de straat. Nu kan hij zijn fans (hier in Singapore) alleen nog vanachter gepantserd glas toezwaaien. Arme Michael Jackson: te groot voor de wereld, te klein voor zichzelf. En wij, wij kunnen tevreden vaststellen dat God hier op het ondermaanse dood is om er vervolgens nog eentje te nemen en tegelijkertijd schande van Epe te spreken. (Foto Reuter).

(5) Modern leven. Sinds het verscheiden van de sociaal-democratie in het algemeen en Joop den Uyl in het bijzonder, is het geen populair probleem meer: de zogenaamde duale maatschappij met een meerderheid van winnaars en een grote minderheid verliezers. 'Voorwaarts, voorwaarts', is het parool. Zwervers en andere junks gelieven zich daarom op andermans stoep te ruste te leggen. Want wat je niet ziet, is er in deze mediamieke tijd niet. Maar ziedaar: een dakloze in Amsterdam. Ook hij leeft z'n leven. Let vooral op zijn sokken! Hoezo onhygiënisch? (Foto NRC Handelsblad/Maurice Boyer)

(6) Democratie. Het doel en de middelen: het is een bekende kwestie en toch is ze niet eenvoudig. Het Westen stond dit jaar als één gesloten front achter Boris Nikolajevitsj Jeltsin. De president van Rusland was immers onze man in Moskou. Democratisering en hervormingen, als het Russische volk daar niet goedschiks voor te winnen was dan maar kwaadschiks. Gelukstelegrammen waren dan ook Jeltsins deel toen hij dit najaar eerst het parlement eigener beweging ontbond en vervolgens de geschiedenis in bombardeerde. Maar wat nu? Het Russische volk bleek er anders over te denken en koos, bij wijze van apathie of protest, vervolgens voor Jeltsins meest geharnaste tegenstanders. Met als gevolg dat het Westen nu bepleit wat het al jaren eerder had kunnen bedenken: eerst komt het vreten en dan de moraal. (Foto NRC Handelsblad/Oleg Klimov)

(7) Politiek. Politiek? Wat is dat? Public Relations, dáár gaat het tegenwoordig om! Met andere woorden: het beeld als waarheid. In Nederland gaat Elco Brinkman daarom op gezette tijden borden wassen in een verzorgingstehuis, zij het dat de fotograaf soms even moet wachten omdat de aanstaande leider zich heeft verslapen of zoiets. Of wat te denken van Jacques Wallage die, nu hij kroonprins mag zijn, op het partijcongres van zijn PvdA als een hondje achter Kok aanloopt om zijn volgzame tweede plaats voor het oog der camera's te accentueren? Als je die twee leiders van het fin-de-siècle bezig ziet, weet je het bijna zeker: ze redden het niet, want ze willen te graag en missen de ambachtelijkheid om dat te camoufleren.

Nee, dan de Verenigde Staten. Daar beheersen de politici de public relations op een hoger niveau. Als je man in het Witte Huis problemen heeft met de schimmen van zijn driftleven, laat je je door Annie Leibowitz fotograferen. Inderdaad door de beroemdste popfotografe der natie. Alleen zo kan je immers bewijzen dat je midden in het leven staat en toch chic bent. (Foto Reuter).

(8) Gezag. Zodat we het moeten doen met het laatste restje geformaliseerd gezag: de Koningin. Want de vorstin is de enige die Nederland nog kan begrijpen en begrepen wordt. Nu eens poseert ze met haar hondje, dan weer neemt ze op kaplaarzen polshoogte in Limburg. Hoewel, haar macht stemt niet honderd procent gerust. Want wat moet het met ons worden onder haar erfgenaam die een race-brevet prefereert boven de zorg om zijn onderdanen? Onze enige hoop is derhalve dat de public-relators tijdig het politieke toneel verlaten terwille van het primaat van de politieke democratie. Want daar was het indertijd toch allemaal om te doen, nietwaar. (Foto NRC Handelsblad/Vincent Mentzel)