Terug naar Bergschenhoek

In Bergschenhoek, tussen Zoetermeer en Rotterdam, kwam op zaterdagavond 23 januari de top van CDA en PvdA samen om de WAO-kwestie op te lossen. Bij minister De Vries thuis werd bij een Chinese afhaalmaaltijd het derde kabinet-Lubbers gered. Reconstructie van de spannendste politieke dagen van 1993, vol miscalculaties, wilde achtervolgingen en andere vreemde voorvallen - een keerpunt in de politieke verhoudingen.

Vorige week waren ze er nog geweest, minister De Vries en zijn vrouw, in het chinees-indisch afhaalcentrum van Bergschenhoek. De man achter de afhaalbalie herinnert het zich nog. Ja, hij weet dat zijn restaurant beroemd is. Lubbers en die nieuwe CDA-man, hoe heet ie ook al weer, P.., Pi.., o ja, Brinkman, hadden begin van dit jaar van zijn nasi gegeten. De Vries had het hem later allemaal zelf verteld.

Sinds 23 januari 1993 symboliseren "afhaalchinees' en "Bergschenhoek' zowel alle moois als lelijks dat de politiek te bieden heeft: gekte, spanning en sensatie, maar ook mismanagement, wantrouwen en crisisdreiging. Die datum vormde de climax van een week vol oplopende emoties in het zoveelste deel van het WAO-feuilleton. Tussen de resten nasi en kip ten huize van minister De Vries werd tijdens hoog politiek beraad een dreigende kabinetscrisis afgewend en een WAO-regeling afgedwongen.

Elf maanden na Bergschenhoek zit de afhaalchinees er nog steeds en het kabinet ook. Voor de meeste hoofdrolspelers zijn de hectische dagen van toen ogenschijnlijk niet meer dan een hilarische herinnering. Waren het weekeinde van 23 januari en de daaraan voorafgaande dagen niet meer dan een uit de hand gelopen incident of markeerde "Bergschenhoek' toch een keerpunt in de politieke verhoudingen?

Alle betrokkenen zijn het erover eens: Bergschenhoek heeft een lange voorgeschiedenis waarin groeiende argwaan tussen de regeringsfracties domineert. Het definitieve bewijs voor het CDA dat de PvdA wel zei te willen ingrijpen in de groei van het aantal arbeidsongeschikten maar dat niet deed, kwam op 1 mei 1992. Op die datum kondigde vice-fractievoorzitter F. Leijnse (PvdA) tijdens een spreekbeurt in Ter Borg aan, net als de VVD en D66, de bestaande "WAO-gevallen' buiten de bezuinigingen te willen houden. Een van de redenen was, naar veel later bleek, dat men in de fractietop van de PvdA rekening hield met een spoedige val van het kabinet. Premier Lubbers en vice-premier Kok hadden even daarvoor een heftige aanvaring gehad. De sfeer was toch al slecht.

Omgekeerd trachtte het CDA het WAO-dossier permanent te “politiseren”, meent Leijnse. “Bij uitstek bij dit onderwerp moest het kabinet bewijzen daadkrachtig en besluitvaardig te zijn. Het zou in de ogen van CDA-fractievoorzitter Brinkman falen als het daar niet zou ingrijpen, respectievelijk met harde maatregelen zou komen.” Het politiseren door het CDA is na 1 mei 1992 verhevigd doorgegaan, vindt Leijnse. Na die datum weigerde Brinkman, in reactie op de onverhoedse aankondiging van Leijnse, met de PvdA over aanpassingen van het liggende wetsvoorstel te praten, “maar dreigde wel in de publiciteit dat het CDA met de VVD afspraken zou maken over een ministelsel”, aldus Leijnse.

De enige zekerheid was uiteindelijk nog het tijdstip van behandeling van de wetsvoorstellen in de Tweede Kamer. Een week daarvoor, op maandagavond 18 januari, deed premier Lubbers nog een laatste, vergeefse poging beide coalitiefracties op één lijn te brengen. Het was het begin van zes dolle dagen die hun ontknoping vonden in Bergschenhoek. Het beeld dat naar buiten werd gevestigd was één van miscalculerende politici, politiek overspel, wilde achtervolgingen door fotografen van politici op weg naar geheime ontmoetingen, en andere ongecontroleerde voorvallen.

Meer, echter, dan tot nu toe werd aangenomen heeft Lubbers achter de schermen de gebeurtenissen geregisseerd en de fracties van CDA en VVD gemanipuleerd. Officieel had het kabinet zijn handen van de WAO-onderhandelingen afgetrokken en de zaak overgedaan aan de fracties. Maar in werkelijkheid hield Lubbers de gang van zaken uiterst nauwkeurig in de gaten en schaakte hij onzichtbaar mee.

Even na elven op maandagavond 18 januari rinkelde op de kamer van VVD-fractielid R. Linschoten in de Tweede Kamer de telefoon. CDA-fractielid Biesheuvel aan de lijn. “Het is zover”, zei Biesheuvel. De PvdA had zojuist het laatste WAO-voorstel van de premier verworpen. Het besluit van Brinkman stond vast. Er waren nu genoeg besprekingen geweest en concessies gedaan. De PvdA wilde met de VVD "vreemd gaan' door de bezuiniging op de bestaande WAO-gevallen te schrappen, of, zoals minister De Vries het uitdrukte, “was in een bed gedoken waarvan je weet dat er al iemand in ligt”. Het CDA zou datzelfde bed gaan verkennen.

Vice-fractievoorzitter Wolters (CDA), destijds aanwezig in het Catshuis, zegt: “Iedereen van de CDA-top die daar aanwezig was wist dat de besprekingen met de VVD verregaande politiek consequenties zouden hebben, maar iedereen vond de stap ook volslagen logisch. Lubbers verklaarde de WAO tot vrije kwestie en gelukkig waren er mensen van het partijbestuur bij toen hij dat zei.”

Biesheuvel werd vooruitgestuurd, Linschoten hapte meteen toe. “Natuurlijk hebben we onszelf de vraag gesteld in hoeverre we alleen maar door het CDA gebruikt zouden worden om de PvdA onder druk te zetten”, zegt Linschoten. “Maar die vraag is heel bevredigend beantwoord. Het was niet in ons belang het aanbod af te wijzen.” H. Dijkstal, die als vice-fractievoorzitter van de VVD bij de onderhandelingen betrokken raakte, voegt eraan toe: “We verkeerden in een win-win-situatie: of we haalden een akkoord binnen en daarmee ook onze eigen WAO-voorstellen, of we veroorzaakten onrust in de coalitie. Bovendien gingen ze akkoord met het maken van de beroemde foto van de vier onderhandelaars waarop Robin staat met het lapje voor zijn oog.”

CDA-vice-fractievoorzitter Wolters zegt hierover: “Eigenlijk was ik ertegen want ik wist welke lading zo'n groezelig beeld met dat lapje van Linschoten kon krijgen.”

Vanaf dinsdag waren de twee koppels Dijkstal-Linschoten (VVD) en Wolters-Biesheuvel (CDA) aan de slag om een alternatief WAO-akkoord uit te dokteren. Minister De Vries, bij wiens departement de modellen moesten worden doorgerekend, en daarmee ook premier Lubbers konden over de schouders van de onderhandelaars meekijken. Biesheuvel: “Ik vond het wel prettig. De Vries was mijn oud-fractievoorzitter. Ik was niet zo bang dat de cijfers via zijn staatssecretaris Elske Ter Veld bij de PvdA terecht zouden komen. Haar verhouding met de PvdA-fractie gaf daar geen aanleiding toe.” Ter Veld zegt hierover: “Bert de Vries vroeg aan mij: "wil je die modellen hebben?' Ik zei: "Doe maar niet want ik kan niet garanderen dat ze niet naar de PvdA gaan.' ”

Premier Lubbers was nieuwsgieriger. Om aan te geven dat Lubbers de onderhandelingen tussen CDA en VVD op de voet heeft gevolgd, vertelt CDA-vice-fractievoorzitter Wolters: “Op zaterdagochtend, vlak voor het sluiten van het akkoord met de VVD, kreeg ik van Ruud wat suggesties door. Ik moest maar eens kijken of er geen muziek zat in een andere leeftijdsopbouw voor de arbeidsongeschikten.”

Daarmee deed Lubbers iets dat die week voor de onderhandelaars als politieke hoofdzonde gold: schaken op twee borden tegelijk. CDA-fractievoorzitter Brinkman had de VVD bezworen dat hij niet simultaan met VVD en PvdA zou onderhandelen om daarmee de twee tegen elkaar uit te spelen. De VVD'ers Linschoten en Dijkstal geloofden dat. Dijkstal: “Brinkman is geen man van trucjes. Hij is heel authentiek.”

Bij Lubbers lag dat anders. De premier volgde niet alleen het overleg CDA-VVD en voedde dat met suggesties, maar bereidde ook een eigen voorstel voor, samen met De Vries. “Ter goed begrip”, verklaarde Lubbers onlangs tegenover deze krant: “dat akkoord is niet in Bergschenhoek gesloten, maar 36 uur daarvoor tussen De Vries en mij.” Het ging hierbij om de hoofdlijnen van een van de vele varianten die in de WAO-geschiedenis ter tafel waren geweest. Lubbers verborg die variant in zijn mouw om haar later eruit te toveren, toen zijn kabinet op de afgrond afkoerste.

Op vrijdag maakte vice-premier Kok in de wekelijkse ministerraad duidelijk dat een akkoord tussen CDA en VVD voor de PvdA-ministers onaanvaardbaar zou zijn. Leijnse zegt: “We constateerden met droge ogen dat Brinkman, door op zo'n belangrijk dossier met de oppositie in zee te gaan, aanstuurde op een kabinetscrisis. Hij wist dat een akkoord met de VVD onaanvaardbaar zou zijn voor ons.”

Lubbers had in die ministerraad weinig begrip voor de bezwaren van Kok, en verwees naar een officieel ministerraadsbesluit dat in het najaar was genomen. Daarin was vastgelegd dat het kabinet zich in de WAO-discussie zou neerleggen bij de meerderheid van de Kamer. Met andere woorden: wenste Kok zich tegen een eerder door de ministerraad genomen besluit te keren? De sfeer in de ministerraad was om te snijden. Oud-staatssecretaris Elske Ter Veld: “Het was één van de eerste kabinetsvergaderingen van Pieter Kooijmans die net Hans van den Broek had opgevolgd. Hij wist niet wat hem overkwam.”

Na de ministerraad ontrolden de gebeurtenissen zich in sneltreinvaart. Bij zijn wekelijkse persconferentie riep de premier de PvdA-fractie op haar “immobilisme” te verlaten. De volgende dag legden Wolters en Biesheuvel in een Hajé-wegrestaurant aan de A6 bij Lelystad, samen met Linschoten en Dijkstal, de laatste hand aan het akkoord met de VVD. De oorspronkelijke ontmoetingsplek, een McDrive even verderop, was door een overmaat aan vaders met joelende kinderen te onrustig gebleken voor serieuze politieke onderhandelingen. Wolters: “De VVD was heel gewillig geweest. Het werd een akkoord met een hoog CDA-gehalte dat de fractievoorzitters alleen nog maar hoefden te ondertekenen.” Opgetogen vertrokken Dijkstal en Linschoten richting Groningen waar de VVD haar veertigjarig bestaan vierde. Dijkstal: “Ik moest daar als ceremoniemeester optreden en heb samen met Robin in de auto de moppen geoefend.”

CDA-onderhandelaar Biesheuvel spoedde zich naar Bergschenhoek om daar de verzamelde CDA-top in te lichten over het akkoord. Biesheuvel: “Ik wist dat Brinkman en De Vries in Bergschenhoek zaten, maar ik wist niet dat Lubbers er ook zat. Toen ik binnenkwam zat Bert de Vries met Wim Kok te bellen. Ik dacht dat ik iedereen moest bijpraten over het akkoord met de VVD, maar in plaats daarvan begon Ruud ogenblikkelijk een nieuw alternatief op mij uit te proberen. Hij gaf mij het gevoel dat niet zij, maar ik bijgepraat moest worden.” Als Biesheuvel wordt geconfronteerd met de mededeling dat Lubbers al anderhalf etmaal eerder een voorstel had uitgedokterd, zegt hij: “Als dat waar is was ik met heel andere gevoelens naar dat A6-restaurant gereden.”

Nadat Biesheuvel samen met CDA-woordvoerder F. Wester het pand heeft verlaten om in een naburig café te gaan biljarten, beginnen de inmiddels verzamelde leiders van CDA en PvdA hun topoverleg. Lubbers en De Vries komen met "hun voorstel', het A6-akkoord verdwijnt van tafel. De personal computer van De Vries die de ter tafel liggende modellen doorrekent, maakt overuren en wordt niet alleen door de minister maar ook door zijn zoon bediend, meldt Ter Veld, die later binnenkwam. “De hele kamer rook naar Chinees.”

Als Biesheuvel en Wester enkele uren later mogen terugkomen, na eerst nog even geantichambreerd te hebben in een van de kinderkamers in huize De Vries, blijkt het A6-akkoord van CDA en VVD te zijn gesneuveld, maar de coalitie gered. De Vries heeft de portefeuillekwestie gesteld, Lubbers heeft laten doorschemeren dat het daarbij niet zal blijven. Brinkman en Wöltgens zijn, onder druk van de dreigende val van het kabinet, akkoord gegaan. Biesheuvel: “Onder aan de trap bij De Vries heb ik staan overwegen wat de persoonlijke gevolgen voor Elco zouden zijn. Ik concludeerde toen al dat hij zijn persoonlijk belang opzij had gezet voor dat van het kabinet.” Biesheuvel keert terug naar zijn woonplaats Den Haag, zonder akkoord met de VVD, maar met akkoord in de coalitie. Of hij dat op weg naar huis even wilde afgeven bij de rijksvoorlichtingsdienst, was het verzoek.

Wat is de betekenis geweest van Bergschenhoek? Allereerst mocht Nederland even getuige zijn van de stijlbreuk die zich binnen het CDA aandient als straks na de verkiezingen mensen als Lubbers en De Vries zijn verdwenen en Brinkman het voor het zeggen krijgt. In de turbulente WAO-week schreven de interne partijverhoudingen nog voor dat Lubbers het laatste woord had. Brinkman heeft in die tijd echter wel laten zien waartoe hij in staat is. Het gaat hem om knopen doorhakken en niet het eindeloos doorrekenen van weer nieuwe varianten, de favoriete bezigheid van Lubbers en de Vries.

Voor die aanpak heeft Brinkman in de roerige WAO-weken binnen de eigen fractie volop steun gekregen. Het is niet toevallig dat Brinkman ten tijde van de WAO-debatten voor de televisie verklaarde dat de tijd was aangebroken voor een generatiewisseling.

De vraag is verder of de kortdurende vrijage met de VVD de basis heeft gelegd voor een echte liefde tussen christen-democraten en liberalen na de verkiezingen. PvdA'ers zoals Leijnse zagen in het uitstapje van het CDA de bevestiging van hun vermoeden dat Brinkman niets liever wil dan regeren met de VVD. Daartegenover staat de opvatting van de CDA-vice-fractievoorzitter Wolters die de onderhandelingen met de VVD voerde en kandidaat is om Brinkman straks als fractievoorzitter op te volgen. Ondanks alles wat er rond de WAO is gebeurd, ziet hij daarin geen aanleiding om van coalitiepartner te wissselen. “Als ik Bolkesteins bijdrage aan de algemene beschouwingen zie, is die kil, zijn visie op de sociale zekerheid en de overlegeconomie vind ik kil, en zijn visie op de overheid in de samenleving vind ik kil.”

Hoe paradoxaal het door alle chaos ook klinkt, Bergschenhoek kan achteraf worden beschouwd als een "motie van vertrouwen' voor het kabinet. Kort na de behandeling van de WAO-wetsvoorstellen werden politiek al jarenlang slepende onderwerpen als de wet gelijke behandeling en de euthanasie door de Tweede Kamer geloodst. En nog geen drie maanden later presenteerden premier Lubbers en vice-premier Kok gezamenlijk een begroting die werd gekwalificeerd als de strengste na de Tweede Wereldoorlog. Het verliep allemaal soepel omdat het kabinet niet mocht vallen. Door niet op een crisis aan te sturen hebben de fractievoorzitters van CDA en PvdA op 23 januari het kabinet in het huis van Bert de Vries een "uitzitgarantie' verstrekt. Dat was de echte betekenis van Bergschenhoek.