Een basisschool voor hoger bewustzijn

Steeds meer ”spiritueel” georienteerde bewegingen beginnen een school, het liefst met subsidie van het ministerie. De neo-elitaire wereld van kosmisch verlangen en 'integrale' opvoeding.

Alleen in stilte kan je je zinnen verzetten. Zelfs het haardvuur is gedoofd als directeur Erik Sluyter zich na de gemeenschappelijke maaltijd midden in de hal van zijn basisschool posteert. ”Voel dat je er bent. Nu. Hier”, klinkt het uit zijn mond. Achter gedekte tafels sluiten 215 leerlingen langzaam hun ogen. Stuk voor stuk moeten ze van de biologische boterham honing omschakelen naar een schermles, een les Sanskriet of een ander vak dat hun klas de komende drie kwartier krijgt.

Dan staan de docenten op. Twee aan twee stiefelen de leerlingen achter hen aan. Vrolijk, armen stijf over elkaar, jongens in overhemd meisjes in rok, sommigen met een juchtleren tas. ”Eindelijk”, fluistert Patty van vier in Holly-Hobbie-jurkje leergierig, ”we mogen weer aap-noot- mies lezen.”

Wie rond dit middaguur de Amsterdamse Plato-school binnenstapt, zal zich lichtelijk ontheemd voelen. Met hun kleren en straffe discipline laten de leerlingen van de Plato-school zich typeren als leden van de zwarte- kousenkerk. Daarentegen doet het intermezzo van Sluyter oosters aan. En na een blik op de Platoonse teksten aan de muur als 'wijsheid', 'maat', 'moed' en 'rechtvaardigheid' is de verwarring compleet.

De folder biedt uitkomst: De Plato-school is een gesubsidieerde basisschool voor algemeen bijzonder onderwijs. Voortgekomen uit een zondagsschool en in 1983 opgericht door leden van de School voor Filosofie, een spirituele beweging die eenheid van alle dingen predikt en onder meer put uit hindoeistische geschriften, Plato en de Bijbel. Doel van de school is de leerlingen zelfinzicht en wijsheid bij te brengen, ”opdat ze 'ja' leren zeggen tegen het Goede en 'nee' tegen het Slechte”. Middel is een gedisciplineerde, harmonieuze opvoeding die zijn beslag krijgt in een uitgebalanceerd rooster - elke dag een half uur langer dan op een reguliere school - en een hoop huiswerk.

Schone muziek

De vakken op school open sterk uiteen. Kennisvakken als taal, rekenen, lezen en schrijven volgens traditionele methoden, maar ook: Sanskriet, geometrica, filosofie, en kalligrafie. Daarnaast sportieve vakken als hardlopen, schermen, abhinaya (”oosterse dramatische dans, ondersteunt de ontwikkeling van geestelijke kwaliteiten”) en boksen voor jongens (”zo krijgen zo de beheersing over hun natuurlijke agressiviteit”). En nog meer: ”Schone, klassieke muziek”. Tussen alle lessen door wordt aan stilte-, meditatie- en concentratie-oefeningen gedaan. Wie nog puf heeft kan op zaterdag terecht op de Academia Platonica, een vrijetijdsschool van leraren en ouders.

”Hier kunnen”, vertelt directeur Sluyter trots, ”alle kinderen van vier met Kerst al eenlettergrepige zinnetjes lezen. In klas twee ontdekken ze op eigen krachten de wijsheid in het Johannes Evangelie. En in de derde leren ze het alfabet in het Sanskriet.” En terwijl ijle kinderstemmetjes in het aanpalende muzieklokaal het Hallelujah van Handel vertolken: ”Critici verwijten ons altijd de kinderziel voor eeuwig te tekenen. Maar op regulier scholen worden talenten verspild. Zijn kinderen daar appeltjes, bij ons zijn ze goudappeltjes. Ze willen het zelf graag. Kijk maar hoe blij ze zijn. Kinderen zijn spiritueel. Ze weten heus wel dat de wereld verder strekt dan de lijflijke aanwezigheid van hun teddybeer. Ze willen weten over de kos,os, willen leren lezen en schrijven.”

De Amsterdamse Plato-school floreert. Tweehonderdvijftien leerlingen op de gesubsidieerde basisschool, vijfenveertig op de vooralsnog particuliere afdeling voor voortgezet onderwijs met afdelingen voor MAVO, HAVO en VWO. Het voorbereidend beroepsonderwijs is nog te duur.

Zuiver bewustzijn

Elders in het land spelen enkele zondagsscholen van de School voor Filosofie ook met het plan een Plato-school te starten. Ouders zijn enthousiast. Ze schrikken er niet voor terug om 1.100 gulden per jaar aan schoolgeld bij te leggen, o, daarnaast een dagdeel per week op school wc.s schoon te maken of te helpen bij de lunch en om een cursus te volgen op de School voor Filosofie, allemaal verplichtingen die ze aangaan zodra hun kind op de Plato-school schoolgaat. ”Ze komen uit alle lagen van de samenleving op je af”, meldt de directeur. ”Bijstandmoeders, allochtonen - tien procent nu, nog wat weinig misschien - en teleurgestelde protestanten, net zo goed als macrobioten en ouders uit het Gooi. Voor volgend jaar zitten we al vol. Waarom? Misschien omdat onze Cito-score ver boven het landelijk gemiddelde ligt. Maar ik denk vooral omdat ouders voor hun kinderen op zoek zijn naar een meerwaarde in het mens-zijn. Je wilt meer dan werken voor ijskastjes en kleuren-tv's. Het is kosmisch verlangen.”

'Zoek je broeder, vind jezelf, wees en blijf alleen jezelf', zongen Kees van Kooten en Wim de Bie achttien jaar geleden. Op de Plato-school hebben ouders hen verhoord. Maar niet alleen daar: in 1986 begon in Lelystad de Maharishi-basisschool (74 leerlingen in drie groepen), opgericht door ouders die dagelijks mediteren om een zuiver bewustzijn te ontwikkelen volgens de leer van de Transcendente Meditatie (TM). In 1989 stichtten ouders in Rotterdam de Savita-basisschool voor Integrale Yoga (50 leerlingen in drie groepen), die 'integrale opvoeding' propageert: ontwikkeling van lichaam, denken en emoties met behulp van Indiase yoga. Voor de wet zijn het algemeen-bijzondere scholen, inhoudelijk zouden ze 'esoterisch' kunnen worden genoemd: het gaat om 'persoonlijke groei' en 'spirituele ontwikkeling'.

De Maharishi-school en de Plato-school krijgen subsidie van het rijk. De Savita-school is vooralsnog particulier, maar heeft bij het ministerie een verzoek om subsidie liggen. ”Eerst moeten ze als richting erkend worden”, legt de secretaris van de Onderwijsraad, mr drs. H. Hoefnagel, uit. Dat wil zeggen: ”Het moet een godsdienst of levensovertuiging zijn, die in leven, werk, onderwijs en opvoeding tot uiting komt.” De Onderwijsraad moet de minister onder meer adviseren over die erkenning.

Het begint altijd met een clubje pionierende ouders dat eigen opvattingen heeft over het onderwijs - in Nederland kunnen zij ten alle tijde een eigen school beginnen. In de loop van de tijd heeft dat tot algemeen-bijzondere scholen in alle soorten en maten geleid. Sommige propageren een bepaalde pedagogisch-didactische aanpak, zoals het Montessori-, Jenaplan-, Freinet- en Dalton-onderwijs, andere werken vanuit een bepaalde allesomvattende levensfilosofie, zoals De Vrije School. Secretaris Hoefnagel: ”Waren het in de jaren zeventig hoofdzakelijk evangelische subrichtingen, vanaf halverwege de jaren tachtig krijgen we voornamelijk verzoeken van oosterse richtingen met aandacht voor de spirituele kant van het kind.”

Wil een school in aanmerking komen voor subsidie, dan moet ze sinds 1 augustus van dit jaar ook beschikken over ten minste tweehonderd leerlingen of dat aantal binnen vijf jaar halen en vervolgens vijftien jaar vasthouden. De Savita-school ontloopt die norm waarschijnlijk omdat ze hun verzoek voortijdig indienden. Daarnaast moet een schoolwerkplan elke twee jaar worden goedgekeurd door de Rijksinspectie. ”We behandelen ze alsof ze normale school zijn”, vertelt inspectiemedewerker Edwin Kuil. ”En dat is geen enkel probleem. Ze hebben een schoolwerkplan, voeren dat uit, het is pedagogisch verantwoord en de methoden zijn niet achterhaald.”

Hoewel de Plato-school, de Maharishi-school en de Savita-school hemelsbreed verschillen hebben ze een paar dingen gemeen. De meeste leerlingen komen uit de wijde omtrek, gestuurd door ouders die hun dagelijks leven thuis aan de hand van deze ideeen inrichten. Maar zelden komt het voor dat de buurvrouw op de hoek haar kind naar zo'n school stuurt. Overigens, zo onderstrepen alledrie de scholen, worden ze bezocht door kinderen uit alle inkomensgroepen. Er wordt een regeling getroffen als de ouderbijdrage niet is op te brengen. Die varieert van 180 gulden per jaar op de Maharishi-school tot 600 gulden op de Savita- school en 1.100 gulden op de Plato-school. bij de particuliere Savita- school draagt de Rotterdamse Stichting voor Integrale Yoga, die onder meer yogacursussen verzorgt, de rest van de kosten bij. Dat is niet gering, want de gemiddelde kosten voor en basisschoolleerling bedragen 5.000 gulden per jaar.

'Oerbasis'

Bij de inrichting van hun onderwijs maken alledrie de scholen gebruik van gangbare schoolboekjes voor de normale basisschoolvakken. Maar op de Maharishi-school mediteren ze voor en na de schooldag tien minuten. Leerlingen onder de tien doen dat spelenderwijs door te kleuren, knippen of plakken. De ouderen krijgen een mantra (woord of klank) als hulpmiddel bij het mediteren. Bij aanmelding moeten de ouders, van wie er een aan TM moet doen, daar toestemming voor geven. Daarnaast krijgen alle leerlingen naast de gewone basisschoolvakken les in de 'Wetenschap de Creatieve Intelligentie'. Dat vak wijst kinderen de weg naar de 'oerbasis', die aan de schepping ten grondslag ligt. En de resultaten? Directeur Els Muiser in haar school, die staat in de speciale, voor gevorderde TM'ers gestichte Sidha-wijk: ”Met de Cito-toets scoren we boven het landelijk gemiddelde, maar daar moet ik bij zeggen dat het merendeel van onze ouders academisch geschoold is. En verder maakt TM het beste in de mens los.”

Op de Savita-basisschool voor Integrale Yoga in Rotterdam krijgen de kinderen halverwege de schoolweek 'zintuiglijke en intuitieve oefeningen', aan het eind van de week ligt het accent op beweging: allemaal op een matje het lichaam losmaken, de ademhaling reguleren, en zich concentreren. Directeur Marion Kleer: ”Er moet een evenwicht ontstaan tussen de innerlijke wereld van een kind en zijn omgeving.” Over de resultaten zijn ze ook op de Savita-school hoopvol. Een Citoscore is er nog niet, daarvoor bestaan ze nog te kort. Maar een onderwijzeres haalt het voorbeeld aan van een vijfjarig jongetje, een echte ”pitbullpeuter” die bij het minste of geringste ging meppen, vechten en vloeken. Nu lijkt hij uitgeraasd: ”Af en toe hebben we hem flink laten rennen op het schoolplein en veel aandacht gegeven hij hatha yoga. Hij schopt inmiddels een stuk minder, praat een stuk meer en ontwikkelt zich een stuk beter.”

Spiritueel op zichzelf

De kritiek op de esoterische scholen komt dan ook niet uit eigen kring. Alledrie scholen zijn niet bepaald scheutig in contact met derden, wat leidt tot het verwijt dat ze wel heel ver van de alledaagse wereld afstaan. Directeuren van basisscholen in de buurt van de Savita-school, bijvoorbeeld, hebben zich wel eens afgevraagd waarom er nooit iemand van de yogaschool op het directeurenoverleg komt. De directeur van basisschool Arent: ”Ze zijn nogal spiritueel op zichzelf. Het verbaast me dat ze nog bestaan, met maar vijftig leerling. Temeer omdat je wel verhalen hoort over leerlingen die vandaar overstappen naar een andere school en dan niet kunnen meekomen. De school is een eilandje. We moeten maar hopen dat hun leerlingen geen contact verliezen met de realiteit.”

Een aanpalende scholengemeenschap van de Maharishi-basisschool vertelt dat sommige oud-leerlingen zich bij hun overstap naar het voortgezet onderwijs radicaal van TM afkeren, nadat ze er door klasgenoten flink mee zijn gepest. ”Klopt”, reageert directeur Muiser, ”maar we zien wel dat als ze weer wat ouder zijn ze weer gaan mediteren omdat ze zo meer kennis kunnen opnemen.”

Rolf Wennekes, die tot 1983 gerespecteerd TM-beoefenaar was en auteur is van het boek Tussen Wetenschap en Mystiek. TM, een fictie van verlichting, ziet dat somber in. Volgens hem kunnen leerlingen van de TM-school teveel gaan zweven” en gedesorienteerd raken. ”Het is betrekkelijk eng wat ze doen. Van de Maharishischool weet ik dat het curriculum zeer eenzijdig de nadruk legt op het goede in de mens. Leerlingen lopen zo de kans geprogrammeerd te raken en het contact met de werkelijkheid te verliezen.” Verontwaardigd: ”Oorlogen en werkloosheid, verdriet en dood - dat leren ze allemaal niet in hun wereldbeeld te plaatsen. Ze raken onthecht. Laat de onderwijsinspectie daar eens naar kijken.”