"Belang van Servië is dat Rusland een democratie wordt'

BELGRADO, 30 DEC. “Serviërs zijn nu natuurlijk gek op iedereen die tegen de Amerikanen zegt dat hun Joegoslavië-politiek verkeerd is”, constateert de Servische historicus Milorad Ekmedzic ten aanzien van de opkomst van de Russische nationalistische politicus Vladimir Zjirinovski, wiens plotselinge successen bij de jongste Russische verkiezingen in het Westen een lichte paniek teweeg hebben gebracht.

Op de Servische staatstelevisie, krachtig in handen van de zittende Servische president Slobodan Milosevic, wordt avond aan avond de indruk gewekt dat het Russische volk met Zjirinovski's verkiezing aantoont, net als het Servische, eindelijk eens tegenover de Westerse arrogantie zijn eigen rechten te willen verdedigen, en dat het daarmee dus eigenlijk de Servische weg is ingeslagen.

Professor Ekmedzic, hoewel een Servisch nationalist van onverdachten huize, heeft echter zo zijn bedenkingen: “Zjirinovski heeft in Bulgarije verklaard dat naar zijn idee Macedonië bij Bulgarije moet worden gevoegd, een voortzetting eigenlijk van de oude tsaristische Russische politiek jegens Servië.” En dat niet alleen: “Het zou voor Servië het beste zijn als Rusland een democratie werd.”

Ekmedzic, tot vorig jaar hoogleraar moderne geschiedenis aan de universiteit van Sarajevo, was een der ideologen achter Radovan Karadzic en zijn Servische Democratische Partij in Bosnië-Herzegovina, voordat daar in april 1992 de burgeroorlog uitbrak. Hij moest naar eigen zeggen dat engagement bekopen met arrestatie en mishandeling door moslim-krachten, maar slaagde er ten slotte toch in de stad te verlaten. Aan de universiteit van de Servische hoofdstad Belgrado doceert hij nu “geschiedenis van de naties van Joegoslavië in de moderne tijd”. Omdat het in het universiteitsgebouw nu buitengewoon koud is - de internationale energieboycot eist zijn tol - spreken we met de hooggeleerde in het Internationale perscentrum van Belgrado.

Is er een overeenkomst tussen wat zich nu in Rusland en in Joegoslavië voltrekt?

“Ik denk dat de Verenigde Staten en de Europese Gemeenschap in het Joegoslavische probleem inderdaad houdingen, criteria en instituties hebben ontwikkeld waarmee ze ook Rusland willen benaderen. Maar de situatie is heel anders: het Servische volk was in Joegoslavië niet zo dominerend als het Russische in de Sovjet-Unie.”

U schrijft, blijkens eerdere uitlatingen, de schuld voor het uiteenvallen van Joegoslavië mede toe aan het Westen en de Europese Gemeenschap. Betreft het hier een samenzwering?

“Zo zou ik het niet willen uitdrukken. Het is alleen zo dat de algemene regels in het internationale leven in het geval-Joegoslavië zijn aangepast. De Serviërs zijn consequent buiten de besluitvorming gehouden. Alle beslissingen klinken steeds net als de dictaten aan Servië van het vroegere Oostenrijks-Hongaarse Rijk. Zelfs het vocabulaire is hetzelfde als bijvoorbeeld het Oostenrijkse ultimatum van 1878, waarbij Servië moest verklaren voortaan geen belangen na te streven in Bosnië-Herzegovina, terwijl daar misschien wel meer Serviërs woonden dan in Servië zelf, en er in ieder geval een relatieve meerderheid vormden. Het is een methode van gedrag die zijn wortels vindt in het katholieke clericalisme, dat zoals bekend in Duitsland en Oostenrijk zeer sterk is.”

Waarom legt Servië, een land dat - in de negentiende eeuw bijvoorbeeld - zoveel sympathie opwekte, zo weinig diplomatiek gewicht in de schaal?

“Ik denk dat onze politici niet voorbereid waren op deze oorlog, en er bovendien van uit gingen dat de VS en de Europese Gemeenschap prijs stelden op het behoud van Joegoslavië, in plaats van Joegoslavië te willen opbreken. De Serviërs kunnen alle oorlogen winnen, behalve die welke met de televisiecamera worden uitgevochten.”

Wat is uw mening over de Russische houding tegenover de Joegoslavische crisis tot nu toe?

“Historisch staan het Servische en het Russische volk elkaar natuurlijk zeer na, maar politiek zijn beide nooit goed samengegaan. Het Russische heeft zich altijd gedragen als een grote broer die zijn jongere broer behulpzaam wil zijn bij de keuze van een bruid, maar dan wel die van zijn eigen keuze. Dat is de reden dat Serviërs en Russen wel verwanten zijn, maar tevens slechte buren. Rusland heeft altijd gemikt op een Groot-Bulgarije. En op het Congres van Wenen in 1878, toen de Serviërs van Rusland steun verwachtten, sloot Rusland een verbond met Oostenrijk-Hongarije en moest het verklaren af te zien van Bosnië-Herzegovina. In de Eerste Wereldoorlog hielp Rusland actief mee van Montenegro een aparte staat te maken, en kwam de mythe in de wereld dat Montenegrijnen iets anders dan Serviërs zouden zijn.”

U hebt laatst verklaard dat Servië niet zozeer van de Russen verwacht dat zij de Serviërs zullen verdedigen, maar dat zij zichzelf zullen verdedigen. Wat bedoelt u daarmee?

“Er zijn mensen, zowel in de leiding van Servië als binnen de oppositie, die verwachten dat een nationalistisch Rusland de beste bondgenoot voor Servië zal zijn. Maar ik denk dat niet. Servië's belang is dat Rusland een democratisch, onafhankelijk land wordt, dat zich ook als zodanig gedraagt. Een herleving van de Russische imperiale traditie is niet in ons belang, zoals ook ons eigen doel niet de herleving van de dictatuur, of die nu communistisch of nationalistisch is, zou moeten zijn, maar de democratie. Een democratisch model in Rusland zou hier een weldadige invloed kunnen hebben, zoals de Russische revolutie van 1905 die hier heeft gehad.

“Jeltsins Rusland, begrijpt u me goed, is natuurlijk geen democratie - hoe zou een regering die op een parlement laat schieten een democratie kunnen zijn, zelfs als dat parlement zelf niet democratisch is. Maar zoals de Servische schrijver Jovan Skerlic in 1904 schreef: "Het Westen is de wet des levens'. Of men volgt de Westerse boodschap en overleeft, zoals Japan, en verandert zijn instituties naar Westers model. Of men verzet zich tegen het Westerse model en gaat ten onder, zoals de Noordamerikaanse Indianen. Die boodschap heeft zijn geldigheid vandaag de dag niet verloren.”

U bent dus, naar Russische begrippen, een zapadnik, een westerling en iemand die niet zijn heil wil zoeken in een "eigen', laten we zeggen Slavische weg.

“De meeste Servische intellectuelen zijn zapadnici zowel in de oppositie als binnen de regering. Zij streven het Westers model na, en geen vorm van religieus fundamentalisme. Wij vormen daarmee een uniek geval in het voormalige Joegoslavië. Zoals u weet is Bosnië-Herzegovina sterk, evenals Kroatië en in zekere zin Slovenië, op clericalisme gegrondvest. Bij alle Servische revoluties sinds 1804 is trouwens altijd uitgegaan van een scheiding tussen kerk en staat. Alleen in de periode 1860-1878 kan men zeggen, is er sprake geweest van een soort orthodox clericalisme, mede onder invloed van een in 1860 door Russische slavofielen in Leipzig gepubliceerde "Oproep aan de Serviërs'. Toen is er een poging gedaan een orthodoxe staat naar Russisch model te grondvesten. Dat leidde tot de nationale catastrofe van 1878 (toen de grootmachten Servië dwongen af te zien van Bosnië, red.). Ook nu zijn er krachten die zo'n staat voorstaan, maar ik voorspel u: ook dat zou in een nationale catastrofe eindigen.”