Het web van de onmacht

“Ofschoon de Westeuropese politiek er niet in is geslaagd een eind te maken aan de oorlog in Bosnië, is daarmee wel een belangrijke verschuiving bereikt in de verhouding tussen Amerika en zijn Westeuropese bondgenoten. Voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog heeft West-Europa zich zelfstandig partij getoond in het behandelen van een regionaal conflict.” Zo begint een beschouwing in The Washington Post over de afnemende Amerikaanse aanwezigheid in ons werelddeel. De krant heeft zich beleefd uitgedrukt. Zonder de Amerikanen, staat er eigenlijk, is West-Europa een gebied dat bevolkt is met politieke en militaire invaliden. In de Koude Oorlog, toen Washington er zonder bewijs van overtuigd was dat het de leiding van het bondgenootschap niet aan anderen kon overlaten, is die invaliditeit verborgen gebleven. Bosnië betekende de proef op de som. Daarbij hadden de Europese vrienden het er niet slechter van af kunnen brengen. Korte tijd is door de "politieke en economische éénwording' de schijn gewekt dat daaruit een militaire slagvaardigheid zou ontstaan, al was het maar bij de oplossing van zo'n regionaal conflict, maar dat is een geweldige, nog dagelijks gedemonstreerde vergissing gebleken. Het afgelopen jaar heeft deze vergissing zich gekristalliseerd tot een politiek feit.

Anders gezegd: wij, de Europeanen, kunnen na het eindeloos telkens herhaald echec in Bosnië, de Amerikaanse minachting voor, en in het vervolg daarop het wantrouwen tegen "Europa', als politieke macht niet overschatten. Daarbij is het vandaag niet meer de vraag of de Amerikanen het in zo verschillende conflicten als Korea, Vietnam, Chili, Libanon, Libië, Grenada of Panama beter hebben gedaan. In welke mate ze daar zijn geslaagd of mislukt, is in Amerikaanse ogen nu van de tweede orde. Het gaat erom dat ze het besluit hebben genomen en uitgevoerd, de daad bij het woord gevoegd. Dat is de grondslag van de Amerikaanse minachting: dat op de ontelbare woorden hier geen daden zijn gevolgd, dat geen voornemen sterk genoeg was om er een consequent volgehouden politiek op te bouwen.

Aan het einde van dit jaar, na opnieuw een reeks aanzetten die tot niets hebben geleid, mogen we, het panorama van puinhopen overziende, wel zeggen dat de Europese mislukking voltooid is. Zoals alle grote mislukkingen heeft ook deze haar voorgeschiedenis en een structuur. Zo'n nederlaag is een complex geheel, een resultaat dat opzichzelf niet zonder gevolgen kan blijven. Het einde van een fase is tegelijkertijd de grondslag voor de volgende. De analyse van de ontwikkeling naar de mislukking is een ander hoofdstuk dan de speculatie over de gevolgen. De analyse hoort tot het gebied van de historici; het speculeren, het voorzien van de gevolgen en het ontwerpen van de beste der mogelijke reacties is het werk van de politici. Uit de analyse en speculatie samen ontstaat een beeld: het verwarde web van de Europse onmacht dat op zichzelf weer een politiek gegeven is.

De nederlaag van "Europa' als zelfstandige partij heeft een humanitaire, een morele, een politieke en een militaire kant. De humanitaire is het "spectaculairst', maar hoe treurig dit ook mag zijn, de politiek wordt pas laat of nooit door de "schokkende beelden' op de televisie beïnvloed. Meer dan 200.000 doden binnen twee jaar, afgezien van de wreedheden en de puinhopen, dat alles binnen de grenzen van het eigen werelddeel, in vroegere vakantieoorden: dat valt voor degenen die de realiteiten laten prevaleren niet goed te keuren maar wel te aanvaarden als de winst- en verliesrekening ten voordele van het eigen nationaal belang uitvalt. Een onderhandelingstactiek die zich erop toelegt, voortdurend een beroep te doen op de rede van diverse benden misdadigers en daarbij onmiddellijk laat weten dat geen geweld zal worden gebruikt, wordt vanzelfsprekend beantwoord met voortdurende recidive. Dat kan verkeerd zijn maar het heeft in ieder geval het voordeel van een moreel alibi, ongeveer als een Pilatustruc. Het Europese realisme dat zich er twee jaar op heeft toegelegd, het vraagstuk in quarantaine te houden, is daarin binnen die beperkte grenzen geslaagd. De ergste gevolgen van de quarantaine worden met humanitaire hulp gecompenseerd.

Uit de consequent volgehouden, relatief geslaagde quarantainepolitiek is geleidelijk een ander vraagstuk ontstaan. Kan een groot, zich beschaafd achtend, aan recht en orde hechtend werelddeel het zich voor langere tijd veroorloven, een ongeremde en massale moordpartij te isoleren en te wachten op het ogenblik dat men daar dat werk als voltooid beschouwt? Te bewijzen valt zoiets nooit, maar mijn gevoel zegt me dat het praktisch toestaan van de geprolongeerde barbaarsheid vreet aan de moraal. Het ondermijnt de geloofwaardigheid van onze politieke en culturele elite, het verschaft het particulier initiatief van de misdaad precedenten waarvan het niet had kunnen dromen. En afgezien daarvan: in het voormalig Joegoslavië is in twee jaar burgeroorlog een onvoorziene safe haven ontstaan, namelijk voor al het gespuis dat het in de min of meer geordende rest van Europa te heet onder de voeten werd, of zich opmaakt voor zijn terugkeer om deze gebieden verder te koloniseren. De burgeroorlog in Joegoslavië heeft de verenigde politici van West-Europa een morele nederlaag toegebracht; een voltreffer op hun toch al niet zo sterke geloofwaardigheid.

In het complex van gevolgen worden nu de politieke zichtbaar. Verreweg het belangrijkste is dat het fundament van het Atlantisch bondgenootschap is aangetast. Het afgelopen jaar is het Amerikaanse wantrouwen tegen de Europese partner gegroeid met een snelheid die ons hier is ontgaan. Dit is gebeurd in een periode waarin de Amerikanen door allerlei andere omstandigheden hun aandacht toch al steeds meer concentreerden op wat er in hun eigen land gebeurde. Dat moet ook voor de realisten, de ontwerpers en uitvoerders van de quarantainepolitiek een interessant gegeven zijn, in het bijzonder nu, met de nieuwe Russische crisis en de rijzende ster van Zjirinovski op de achtergrond. Met andere woorden: de Joegoslavische crisis is allang geen regionale meer en het puin ligt niet alleen in Sarajevo.