Overbodige wensen

“De electriciteit is nog niet aangesloten. Dat wil zeggen, de leidingen zijn wel gelegd, maar we krijgen nog geen stroom. Er hing inderdaad een electrisch peertje aan een draad. Er zijn zo van die details die je opmerkt zonder reden...”

“Kom je uit Parijs? Nog maar half wakker leunde Maigret tegen de schoorsteen. De aanwezigheid van de taxi voor de deur, maakte zijn vraag net zo overbodig als het electrische peertje. Maar er zijn van die momenten waarop men praat om te praten ('ou l'on parle pour parler').” Aldus enkele uitspraken aan het begin van Simenons Maigret (1934), waarin de commissaris met pensioen is en met madame Maigret woonachtig is in Meung sur Loire, in het huis dat in menig voorafgaand policier bijna verlekkerd wordt aangekondigd.

Een onnodige uitweiding over de niet-werkende electriciteit, gevolgd door een overbodige vraag. Parler pour parler, contacten tussen mensen zitten vol overbodige vragen. Ben je al uit school? Ben je al thuis? (wanneer men de persoon in kwestie in huis aantreft). Regent het? (wanneer iemand druipend binnenstapt). Is het koud? (tegen een verkleumde voorbijganger). Let niet op de rommel. Er is net geverfd. Doe de groeten. Overbodige vragen. Overbodige opmerkingen.

Ze zijn er weer, de overbodige wensen: een gelukkig nieuwjaar, een goed 1994, de beste wensen. Volgens de communicatiewetenschap - de modewetenschap van de jaren negentig - wordt dit soort opmerkingen, vragen en groeten gekenmerkt door een hoge mate van 'redundancy': voorzichzelfsprekendheid. Een term die in het dagelijkse (Engelse) taalgebruik overbodigheid in een bedrijf betekent en daardoor rijpheid voor ontslag (en dus werkloosheid). Hier betekent het dat iedereen weet wat je bedoelt en dat dus een moeiteloze communicatie tot stand komt.

Volgens de communicatiewetenschap (bij monde van de Amerikaan Fiske) is het nieuwjaarwensen op straat een in hoge mate 'redundant' boodschap. Er treden geen communicatieproblemen op. Niets onbegrijpelijks verstoort het contact (no noise). Er wordt niets onverwachts meegedeeld en het gehoor is ontvankelijk. Er is in feite sprake van 'phatic communication', alleen maar bedoeld voor het open en bruikbaar houden van de bestaande kanalen.

Maakt dat alles de nieuwjaarswens overbodig? Zeker niet, de nieuwjaarswens zal de relatie met de toegesprokene niet veranderen of verbeteren, maar het niet uitspreken ervan zou de relatie ongetwijfeld verzwakken. Het zijn misschien 'phatic, redundant communications', maar het is ook conventioneel gedrag dat sociale relaties bevestigt en versterkt. En merkt Fiske eenvoudig op: we call it politeness.

Wensen om te wensen. Groeten om te groeten. Praten om te praten. In 1994 geen opmerking in een gesprek meer overbodig vinden, al is die nog zo voorzichzelfsprekend, want anders sluit men de kanalen en wat overblijft is 'noise'.