Monumenten zijn leven niet zeker

"Monument wordt gedemonteerd en elders in de stad weer opgebouwd', staat met grote letters op de plattegrond van de dienst Openbare Werken van 26 oktober. “Wij verlenen geen vergunning voor de werkzaamheden aan deze rijksmonumenten”, had het gemeentelijk bureau Monumentenzorg nog geen acht maanden daarvoor geschreven, op 22 maart. De plannen om aan de Nieuwezijds Kolk een groot hotel- en kantoorcomplex te bouwen was volgens Monumentenzorg een “onaanvaardbare aantasting van dit beschermde stadgezicht”. Dertien rijksmonumenten zouden voor de plannen moeten worden gedemonteerd of verbouwd. Dat ging te ver.

Maandag 20 november. Met doffe stoten ramt een shovel de voorgevel van een van de monumenten aan de Nieuwezijds Kolk. Een kraan roert zijn grijparm door de verkruimelde brokken. Demonteren, hoezo? Hoe kan men deze pap ooit herbouwen? Wat is er gebeurd met de afwijzing van Monumentenzorg?

“Onder druk van de situatie moesten we een ad hoc beslissing nemen”, zegt plaatsvervangend directeur Rouwhorst. Vlak na de ontruiming van zo'n vijftig krakers die ochtend, belde de politie zijn bureau met het verzoek het pand te komen inspecteren. De ambtenaar kwam tot de conclusie dat het monument zwaar bouwvallig was. Het zou "onverantwoord' zijn het pand te laten staan: gevaarlijk voor de ME en de anderen die in de omgeving van het pand nog moesten werken. “Die aanvaring met de shovel was ook niet gezond.”

Onder toezicht van Monumentenzorg werd het pand zorgvuldig en naar eer en geweten gedemonteerd. Jazeker: ge-de-mon-teerd. “Dat moet u zich niet voorstellen als steentje voor steentje”, legt Rouwhorst uit. Maar delen zijn wel degelijk bewaard gebleven. In containers opgeslagen, in afwachting van een gegadigde die het misschien ooit ergens wil herbouwen. Ook twee andere panden aan de Kolk zal dit lot beschoren zijn. Binnenkort verleent Monumentenzorg alsnog een vergunning voor de sloop en verbouw van de Kolk-monumenten. “Af en toe moet je wat inleveren om het verval in de stad tot staan te brengen”, zegt Rouwhorst.

Monumenten in Amsterdam zijn hun leven niet zeker. Van de 6.000 monumenten in de stad zijn er 2.000 dringend aan een opknapbeurt toe. Maar het ziet er niet naar uit dat ze die ooit zullen krijgen. Daarnaast liggen er nog eens honderd panden in containers en kelders te wachten op een nieuwe plek. “Al decennia lang wordt de zogeheten "bouwvalprocedure' toegepast”, vertelt S. Blijleven van de vereniging Vrienden van de Amsterdamse Binnenstad die zich voor het behoud van de monumenten beijvert. Huiseigenaren laten hun monumenten bewust verkrotten. Van de panden aan de Kolk bijvoorbeeld werden al in 1987 de dakpannen gesloopt, zodat het regenwater vrijelijk langs de muren kon stromen. Bij enkele panden werd zelfs de regenafvoer naar binnen geleid. “De grond waarop de panden staat is meer waard dan een opgeknapt monument”, verklaart Blijleven. “Bovendien gelden voor de verbouw van een monument talloze regels en procedures die zo'n opknapbeurt kostbaar en onaantrekkelijk maken.”

En wat doet de gemeente? Niets. “Bouw en Woningtoezicht kan zo'n eigenaar aanschrijven. Maar de consequentie is dat de gemeente zelf moet opknappen. En dat is veel te duur”, zegt T. Hooijmans van Stichting de Verdwenen Stad en tevens raadslid voor de VVD.

Zo wordt de pracht van Amsterdam uitverkocht aan speculanten en projectontwikkelaars. De projectontwikkelaar van de Nieuwezijds Kolk had de plicht twee monumenten die hij elders in de stad had "gedemonteerd' aan de Kolk weer op te bouwen. In de plannen die de gemeente inmiddels heeft goedgekeurd is van deze monumenten geen spoor te bekennen. Het is de politiek van de voldongen feiten, of zoals Hooijmans het noemt: “Het realisme van een terugtredende overheid.” Zijn stichting onderhandelt nu met Japan om in Nakasaki een expositie te houden van de opgeslagen Amsterdamse gevels.