Monoloog van Wolkers sluit reeks succesvolle tv-spelen

Het vuur: 13 januari, Ned. 1

De televisiemonoloog Het vuur van Jan Wolkers is de laatste aflevering van de dramaserie Oog in oog die de IKON tot en met 13 januari wekelijks op donderdagavond uitzendt. Onlangs voltooide regisseur Eric Oosthoek in de duinen bij Velsen de opnamen van Wolkers' verhaal waarin Joop Admiraal de hoofdrol speelt.

De dag is koud en kraakhelder. Rijp ligt als een doorschijnend witte sluier over de duinen. Het vennetje naast het pad is bedekt met een laag ijs. Een paar meter daar vandaan is een vuurtje aangelegd, het verspreidt meer rook dan warmte. In een wijde boog er omheen zijn kale sprietige boompjes geplant. Het terrein wordt begrensd door een duinwal met drie bunkers. Eén deur staat open: de ruimte binnen is voor een deel met houtwerk betimmerd en ingericht als een rustiek tuinhuis met harken, schoppen en bezems, een theelichtje op tafel, een zak met bollen en een kacheltje in de hoek.

Buiten is een filmploeg van de IKON onder leiding van regisseur Eric Oosthoek bezig de laatste voorbereidingen te treffen om scène 2 van de monoloog Het vuur van Jan Wolkers te kunnen filmen. Het is een monologue intérieur van een 67-jarige man die in zijn tuin in de weer is en intussen denkt aan zijn broer die in 1944 op 22-jarige leeftijd overleed aan difterie, en aan de vraag of het onheilspellende gedicht 'Mijn broer' van Hendrik de Vries die droeve gebeurtenis in feite heeft voorspeld.

Joop Admiraal, wiens gezicht voor deze rol is opgesierd met een grijs-blonde snor, heeft de tekst apart ingesproken op een geluidsband die tijdens de opnamen af en toe even is te horen. Zo klinkt plotseling Admiraals bedachtzame stem, terwijl hij op aanwijzingen van de regisseur voor de achtste keer die dag met een bos jonge bomen onder zijn arm de tuin inloopt: “De tijd is een vergrootglas dat steeds sterker wordt naarmate hij verstrijkt. Toen van de winter de centrale verwarming uitviel, omdat de ketel het begaf en het hele huis steenkoud werd, schoof ik 's avonds tussen de dekens in mijn ijzig kille bed. Ik hoorde de stem van mijn broer alsof we weer op ons zolderkamertje waren.”

De scène moet over en daarna nog eens en nog eens, tot ieders handen en voeten beginnen af te sterven van de kou. Nu eens heeft de cameraman honden, ruiters of nieuwsgierige wandelaars met ijsmutsen in beeld, dan weer wordt de stilte verscheurd door het drukke vliegverkeer boven de duinen. Maar dan eindelijk is Oosthoek tevreden.

Terwijl enkelen de verkleumde handen boven het vuurtje houden, rookt Joop Admiraal een eindje verderop rustig een sigaret. De tekst van Wolkers, zegt hij desgevraagd, spreekt hem aan: “Er staan mooie zinnen in zoals: 'De ontzetting dat als je zelf doodgaat hij voorgoed verdwijnt.' De man die ik speel moet geen kopie van Jan Wolkers worden, dat zou ook niet kunnen want ik lijk niet op hem. Ik stel me hem voor als een leraar Engels omdat hij Shakespeare citeert. Hij is met pensioen en nu gaat hij af en toe naar zijn tuin waar hij huist in het tuinhuis, met meegebrachte boterhammen en een kopje thee. Het is voor hem een plek van reflectie.”

Eric Oosthoek: “Het is een monoloog met duidelijk autobiografische trekken. Wolkers had zelf een broer die in de oorlog is gestorven en hij heeft weleens gezegd dat dat één van de meest ingrijpende gebeurtenissen in zijn leven is geweest. De man in het verhaal peinst over de onmogelijkheid de dood van zijn broer ooit in te halen, maar hij denkt ook na over het leven. Hij is bezig met het cyclische van de natuur doordat hij nieuwe bomen plant en dode takken op het vuur gooit. Het is dan ook een circulair verhaal. De laatste zin luidt: 'De gruwelijkheid wordt door de geometrie uitgewist'.”

Het vuur, dat Wolkers op verzoek van de IKON schreef, is de 36ste en voorlopig laatste aflevering van Oog in oog. De serie die drie seizoenen geleden was opgezet als een twaalfdelige reeks monologen van elk een half uur, werd na gebleken succes voortgezet en groeide uit tot een indrukwekkende verzameling oorspronkelijke televisiespelen die een staalkaart van Nederlandstalige schrijf- en acteerprestaties liet zien. In 1995 zal Eric Oosthoek, het brein achter de serie, in opdracht van de BRT nog twaalf specifiek Vlaamse afleveringen maken.

“We hebben”, zegt hij, “in de loop der tijd heel wat schrijvers benaderd die vaak voor het eerst voor televisie werkten en geen idee hadden hoe je bekentenisdramaturgie voor televisie moest vormgeven. Van Maarten 't Hart tot Brakman en van Adriaan van Dis tot Connie Palmen. De een had meteen een acteur in gedachten, de ander liet dat aan ons over. Toen de serie enige bekendheid kreeg vroegen schrijvers soms zelf of ze een aflevering konden maken.

“Ze hadden geen vaste opdracht. Officieel was het uitgangspunt: één acteur en één locatie, maar daar zijn we anarchistisch mee omgesprongen want we wilden dat de serie zo gevarieerd mogelijk zou worden. Zo zijn er afleveringen met één acteur maar ook met meerdere spelers; in zwart-wit en in kleur; we hebben afleveringen gemaakt die tegen treinlectuur aanhangen en andere die zware onderwerpen als euthanasie behandelen. Het zijn allemaal schetsen van mensen in het dagelijks leven met wie iets gebeurt.

“We hebben veel pretenties, zowel inhoudelijk als vormtechnisch. Het moet heel goed drama zijn met interessante mensen, zodat je steeds benieuwd bent naar de combinatie schrijver-acteur. Toen we ermee begonnen gingen we ervan uit dat we weinig kijkers zouden trekken omdat het hoogdrempelig drama is dat 's avonds laat wordt uitgezonden. Maar er blijken nu toch gemiddeld zo'n 500.000 mensen naar te kijken, dat is heel netjes voor de IKON. Voor de AVRO zou het een reden zijn je te ontslaan.

“De IKON is een kleine zendgemachtigde met weinig middelen, maar het leuke is dat wij met Oog in oog een reeks namen aan ons hebben verbonden die geen andere omroep heeft. Voor een aantal schrijvers was hun medewerking aan de serie aanleiding nog eens iets voor ons te doen. Zo werkt Peter van Straaten, die eerder een aflevering heeft geschreven met Carry Tefsen in de hoofdrol, nu mee aan de nieuwe serie Over de liefde die ik ga maken voor HDTV. Dat worden zes tv-spelen van elk 45 minuten die als thema de liefde hebben.”