'Het is de vrucht van een leven lang werken en sparen, en er zitten ook wat cadeautjes bij'; Poggiolini: de meester van het smeergeld

ROME, 24 DEC. Tot voor kort was Duilio Poggiolini een kleurloze ambtenaar op het ministerie van gezondheid, van wie het grote publiek nog nooit had gehoord. Erg belangrijk, maar alleen in zijn eigen kringetje. Nu wordt hij gejend door zijn medegevangenen en leidt het noemen van zijn naam tot kreten van afgrijzen. De 62-jarige Poggiolini is kampioen in de klasse persoonlijke verrijking.

Waarschijnlijk heeft de voormalige socialistische leider Bettino Craxi, de koploper politieke corruptie, méér smeergeld over zijn bankrekeningen zien gaan. Maar een deel daarvan werd gebruikt voor de partij. Poggiolini heeft het allemaal zelf gehouden. Volgens een voorlopige schatting gaat het om zeker vierhonderd miljoen gulden. Hij heeft miljoenen guldens op zijn bankrekening. Zijn kluis zit vol met gouden munten, juwelen en goudstaven. Zijn appartement hangt vol kostbare schilderijen.

“Het is de vrucht van een leven lang werken en sparen, en er zitten ook wat cadeautjes bij”, zei Poggiolini aanvankelijk. Maar de Napolitaanse Poggioreale-gevangenis heeft zijn verzet gebroken. Hij wordt daar voortdurend uitgescholden door zijn medegevangenen, volgens het Napolitaanse maxime dat kleine dieven eerlijke mensen zijn die voor hun brood vechten en grote dieven de echte boeven.

In de hoop dat zijn preventieve hechtenis wordt omgezet in huisarrest is hij gaan praten en daarbij geen onderwerp geschuwd: de corrupte bureaucratie, de verhouding tussen banken en farmaceutische industrie, de contacten in de vrijmetselaarsloges en het smeergeld dat particuliere klinieken betalen voor een convenant met de publieke gezondheidszorg.

In de meeste van deze zaken loopt het onderzoek nog. De Napolitaanse justitie, waar de zaak-Poggiolini is begonnen omdat ex-minister van gezondheid Francesco De Lorenzo uit Napels komt, heeft maar een paar computers, te weinig mensen en te weinig ruimte, en kan dus veel minder snel werken dan het openbaar ministerie in Milaan. Duidelijk is al wel dat Italiaanse en buitenlandse farmaceutische bedrijven jarenlang met smeergeld smeten om hun produkten toegelaten te krijgen op de Italiaanse markt. Ook het Vaticaan is bij de zaak betrokken.

Toen de Napolitaanse justitie in de zomer van dit jaar een internationaal arrestatiebevel uitvaardigde tegen Poggiolini, wist zij nog niet precies wat voor sleutelfiguur hij was. Hij was al twintig jaar directeur-generaal Medicijnen op het ministerie van gezondheid en zat ook in de interministeriële commissie die de prijs voor medicijnen vaststelt en prijsverhogingen moet goedkeuren. Begin jaren tachtig was hij in opspraak geraakt, omdat zijn naam voorkwam op de ledenlijst van de verboden vrijmetselaarsloge Propaganda Due, die probeerde een 'staat binnen de staat' te vormen. Maar opeenvolgende ministers hielden hem de hand boven het hoofd en als aan zijn integriteit werd getwijfeld, kon Poggiolini altijd wijzen op zijn internationaal prestige. Hij zat immers in de EG-commissie voor harmonisatie van farmaceutische produkten en was ook lid van een commissie voor geneesmiddelen van de Wereldgezondheidsorganisatie.

Poggiolini is bijna drie maanden voortvluchtig geweest. In september werd hij ontdekt in een luxe kliniek in het Zwitserse Lausanne, waar hij onder de naam Giovanni Lini aan het kuren was. Toen de Italiaanse justitie hem na zijn uitlevering aan de tand mocht voelen, bleek al snel dat deze onopvallende, licht loensende man de centrale figuur was in een kongsi van farmaceutische bedrijven, hoogleraren, ministers en topambtenaren die de Italiaanse schatkist voor miljarden guldens heeft benadeeld.

Het precieze bedrag kan alleen maar worden geschat. Poggiolini heeft bekend dat hij standaard vijf procent vroeg van de extra winst die een farmaceutisch bedrijf kon maken door een prijsverhoging waarvoor verder geen noodzaak bestond. Hij is twintig jaar in functie geweest en heeft verteld dat hij van begin af aan smeergeld heeft gevraagd. Als zijn persoonlijke vermogen inderdaad geheel uit steekpenningen afkomstig is, zou het nadeel voor de schatkist jaarlijks 400 miljoen maal twintig zijn geweest, acht miljard gulden. En dat twintig jaar lang.

De ontmaskering van Poggiolini begon met de ontdekking van twee rekeningen op naam van zijn vrouw, waarop 36 miljoen gulden stond in de vorm van staatsobligaties. Toen kwam een rekening in Zwitserland aan het licht met ongeveer twaalf miljoen Zwitserse frank, bedoeld voor een onderzoeksstichting die ervoor zou moeten zorgen dat Poggiolini's naam ook na zijn dood bleef voortleven. Na de twintigste rekening is de justitie de tel kwijtgeraakt.

Poggiolini vertelde dat hij ook een kluis had, verborgen achter een kast in het huis waar zijn vrouw woont - na hun huwelijk in 1989 is het paar apart blijven wonen, ook al omdat Poggiolini's vrouw uit haar eerste huwelijk een geestelijk gehandicapte zoon van dertig heeft. In die kluis vonden de verbouwereerde carabinieri meer dan zesduizend gouden munten, waaronder tweehonderd Krugerrands en een tiental gouden roebels uit de tijd van tsaar Nicolaas II, ongeveer honderd gouden staven en tien zilveren, tientallen gouden kettingen, aanstekers en horloges, twintig diamanten en een verzameling andere edelstenen, waaronder robijnen en saffieren. Volgens een ruwe schatting lag er voor 250 miljoen gulden in de kluis, een schat die was verpakt in kartonnen dozen en plastic zakken.

Waarschijnlijk heeft Poggiolini dit niet allemaal alleen verzameld. Zijn vrouw behartigde de belangen van een groot aantal farmaceutische bedrijven bij het ministerie van gezondheid en kon er via haar man voor zorgen dat bureaucratische procedures aanzienlijk werden versneld.

Maar daarmee hield Poggiolini's rijkdom niet op. Vorige maand droeg de politie vijftig kostbare schilderijen weg uit zijn luxe Romeinse appartement, werken van Picasso, De Chirico, Dali, Modigliani en Morandi en van achttiende- en negentiende-eeuwse meesters. Ook in het huis van zijn vrouw werd een tiental schilderijen weggehaald. Geschatte waarde: zes miljoen gulden. En passant haalde de politie nog een poef leeg waarin voor dertien miljoen gulden aan staatsobligaties was verstopt.

Er is bijna geen bedrijf in deze sector dat niet wordt verdacht van het betalen van smeergeld. De overkoepelende branche-organisatie Farmindustria heeft al zijn bestuursorganen ontbonden om een volledige vernieuwing door te voeren. Zij moest wel, want vrijwel heel de oude top is vorige maand gearresteerd of voortvluchtig.

Zonder daar veel ruchtbaarheid aan te geven probeert de Napolitaanse justitie, ook de rol van kardinaal Fiorenzo Angelini te onderzoeken. Hij is voorzitter van de 'pauselijke commissie voor het pastoraat van de gezondheidswerkers' en heeft in die functie enorme invloed. Poggiolini heeft verteld dat kardinaal Angelini zijn contacten in de Italiaanse prijscommissie vaak heeft gebruikt om bepaalde geneesmiddelen of bepaalde bedrijven aan te bevelen. In ruil daarvoor wierpen de farmaceutische bedrijven zich op als sponsor van congressen die het Vaticaan over de gezondheidszorg organiseert. Sommige farmaceutische ondernemingen hebben inmiddels toegegeven dat zij geld hebben betaald aan het Vaticaan.

Met het smeergeld heeft de farmaceutische industrie zich verzekerd van de toelating van medicijnen op de Italiaanse markt die ofwel te duur waren ofwel geen aantoonbare werking hadden. Het is een appetijtelijke markt. De post medicijnen staat voor twaalf miljard gulden op de Italiaanse staatsbegroting. Het justitiële onderzoek is nog maar in het begin, maar nu al is duidelijk dat de corruptie in de gezondheidszorg op zijn minst net zo omvangrijk en systematisch is geweest als die bij de openbare werken. Nieuwkomers in Italië hebben dat door schade en schande moeten ondervinden. Toen de farmaceutische holding SB een nieuwe, Amerikaanse directeur kreeg, wilde deze met Kerstmis de toenmalige minister van gezondheid Francesco De Lorenzo verblijden met een flinke kist mooie wijnen. Het cadeau leidde tot woedende telefoontjes aan het bedrijf. Of ze dachten de minister te kunnen afschepen met twintig flessen wijn.