Brams oorlog

Bram Stemerdink: Tussen dromen, daden en twijfels 250 blz., Van Gennep 1993, fl.34,50

Politiek saai? Ooit wel eens achter de schermen van het politieke bedrijf gekeken? Fascinerend is het om te zien hoe ze elkaar beloeren en dwarszitten, elkaar zwart maken en beduvelen; adembenemend de kwaadspraak en het gechicaneer. Soms is het intens gemeen, soms ook ronduit tragisch, maar saai is het nooit. Zeker niet bij de Partij van de Arbeid.

Bram Stemerdink, Tweede-Kamerlid voor de PvdA (vanaf 1970), oud- staatssecretaris (1973-1977 en 1981-1982) en kortstondig minister van defensie (1977) heeft het vaderland een dienst bewezen. Hij bundelde zijn dagboekaantekeningen uit de periode 1988-1993 en geeft een helder beeld van de alledaagse praktijken in zijn fractie. Tussen dromen, daden en twijfels heet het naar een advies van partijvoorzitter Felix Rottenberg. 'Sarcastisch socialisme van Bram Stemerdink', viel als te negatief af, maar was zeker niet misplaatst geweest.

Stemerdink (Winterswijk, 1936) is een sobere socialist met een hang naar Drees, Vondeling, Den Uyl. Tegelijk lijkt hij ook een eenzame socialist. Zijn generatie is verdwenen naar kabinet, VNG, provinciehuis, Noordelijke ontwikkelingsmaatschappij en nog zo wat plaatsen waar het leven misschien ook hevig is, maar in ieder geval comfortabeler. Hoe eenzamer hij is, hoe heviger de strijd die de voormalige beroepsmilitair Stemerdink voert. In zijn persoonlijke oorlog voert hij vooral twee duels. Het ene tegen een man die hij een 'uitstraling van een openstaande koelkast' toedicht; het andere tegen iemand die hij als 'onbenul' beschouwt. De eerste is zijn politiek leider, Kok; de tweede minister van defensie, Ter Beek. Kok verwijt hij gebrek aan visie; Ter Beek gebrek aan inhoud. Stemerdink is zelden vormelijk of bedekt. Hij uit zijn opvattingen in een droge, directe stijl. Met ook een scherp onderscheid: mensen deugen of mensen deugen niet. Klaas de Vries (huidige hoofddirecteur VNG) deugt: 'Capabel, plezierig in de omgang, geen geknoei achter iemands rug.' Kombrink (toekomstig wethouder Rotterdam) ook: 'Ongelofelijke doorbijter, grote kennis van zaken, aardige vent.' Ter Beek valt dus in die andere categorie: 'Relus is handig en slim, maar heeft er nooit een eigen mening op nagehouden.'

De politicus Stemerdink is een scherp waarnemer, maar geen scherp machtspoliticus. Zo uit hij na de teleurstellende Kamerverkiezingen van '89 ronde kritiek op de gevoerde campagne en, dan al, op het leiderschap van Kok. Hij belandt, je ziet het al van ver aankomen, in een evaluatiecommissie, en eindigt daar voorspelbaar ongelukkig. In het fractiebureau, een soort dagelijks bestuur van de fractie, wil hij vooral over de koers en het beleid spreken, maar daar gaat het tot zijn ontzetting steeds over bijzaken. 'Praten, praten, praten, meestal over niks. Wat een tijdverspilling,' noteert hij al snel. Als het soms toch ergens over gaat, gebeurt dat op een tijdstip dat Stemerdink zijn laatste trein naar Den Bosch moet halen. Je ziet hem zijn stukken en bezwaard gemoed naar het station slepen.

Als lezer heb je dan nog te goed dat Kok Maarten van Traa als ongeschikt bestempelt voor een ministerspost, Jan Pronk woedend rondloopt omdat hij een ministerspost dreigt mis te lopen, Jacq. Wallage bekwaam buiten de leiding van de fractie wordt gehouden, Thijs Woltgens drie fractiegenoten in de waan houdt dat ze alle drie wel vice-voorzitter kunnen worden en Stemerdink diep beledigd is als hij hoort van de benoeming van Ter Beek.

Tussendoor is er nog de val van partijvoorzitter Marjanne Sint. ('Kok zal altijd iemand laten vallen als het hem goed uitkomt, als een baksteen.') en meer recentelijk het vertrek van staatssecretaris Ter Veld ('Elske blijft rekenen op de steun van Kok. Dat kan ze vergeten. Kok is Den Uyl niet.').

Stemerdink vertrekt volgend jaar als Tweede-Kamerlid. Miskend door zijn leider, teleurgesteld in sommige collega's, en in zeker opzicht ook ingehaald door de tijd. Het valt te hopen dat hij in de PvdA-fractie een opvolger krijgt die met evenveel scherpte registreert - en ook publiceert - hoe het achter de schermen toegaat. Voor een goed begrip van de politiek zijn zulke documenten onmisbaar. En het is ook gewoon kostelijke lectuur.