Wat is de rol van God in de moderne natuurkunde?

Soul, Afl.1 Het bezielde universum, Ned. 1, 21.26-22.16u.

De laatste jaren wordt de populair-wetenschappelijke boekenmarkt overspoeld door een nieuwe golf van boeken met het woord God in de titel. Over of hij er nou wel of niet bij was, tijdens de Oerknal, en meer van dat soort zinvolle vragen. Men moet niet vreemd opkijken wanneer men titels van serieuze auteurs aantreft als 'The God Particle' - of toppunt van hubris - 'The Mind of God'.

Veel hiervan, aldus het BBC-programma Het bezielde universum, is terug te voeren op het feit dat de moderne kosmologie het universum niet langer ziet als een klokachtige Newtoniaanse machine die al sinds eeuwigheid tikt, maar als een soort individu met een eigen geschiedenis en biografie. Er is zelfs een modern scheppingsverhaal: de theorie van de oerknal. Logisch dus om je af te vragen: 'waar was Hij?'

In de eerste aflevering van een driedelige serie over nieuwe ontwikkelingen in de natuurwetenschappen komt over deze thematiek een aantal fysici, kosmologen, theologen en zelfs een cultuurhistoricus aan het woord. Helaas vormt het programma een rommelig en struktuurloos geheel, en het valt te betwijfelen of de kijker veel fysisch dan wel religieus inzicht wordt bijgebracht.

Het programma lijkt bedoeld om de kloof tussen religie en reductionisme te overbruggen, maar het is evident dat het woord 'God' in de fysica, zo het daar al enige zinvolle betekenis kan hebben, een geheel andere inhoud heeft dan in de traditionele religie. En wat schiet je op met vage analogieën tussen aspecten van moderne wetenschappelijke theorieën en traditionele religieuze mythen? Niets, behalve dat je er de spraakverwarring mee vergroot.

Er komen in het programma maar drie mensen aan het woord die over de relatie tussen God en natuurkunde echt iets interessants te zeggen hebben, en dat zijn de kosmoloog Stephen Hawking en de fysici Paul Davies en Steven Weinberg. De nuchterste en (althans mij) sympathiekste is Steven Weinberg. Deze reductionist en Nobelprijswinnaar moet duidelijk niets hebben van al dat saaie gepraat over God en de natuurkunde. Wel is het mogelijk, zegt hij, dat we deel uitmaken van een kosmische tragedie: of het heelal dijdt verder uit en sterft een koude dood, of het krimpt weer in en wordt gloeiend heet. 'Als onze rol in essentie een tragische is, dan kunnen we onze rol in de tragedie waardiger maken door op zijn minst te begrijpen wat er met ons aan de hand is'.

Het bekijken van Het bezielde universum versterkt vooral één indruk: als er voor God een rol is weggelegd in de moderne natuurkunde, dan toch in de eerste plaats om populairwetenschappelijke boeken van fysici te verkopen.