Revanchisme van Zjirinovski is riskanter dan Sovjet-imperialisme

Gaat de vergelijking tussen Vladimir Zjirinovski en Adolf Hitler op? Het optreden van de Russische ultra-nationalist, die bij de verkiezingen van vorige week zondag een kwart van het electoraat achter zich kreeg, vertoont genoeg onheilspellende kenmerken om de vraag te stellen of Europa een halve eeuw na de dood van de Duitse Führer moet vrezen voor een reprise van diens nihilistische revolutie.

De kernelementen van Hitlers rechts-extremisme bepalen ook het gedrag van Zjirinovski: de haatcampagne tegen politieke tegenstanders, het paranoïde geloof in een joodse conspiratie, het monomane hunkeren naar een totale verlossing en het verheerlijken van een gewelddadig nationalisme.

Bij Hitler waren deze onderdelen verbonden door de programmatische ideologie van een rassenleer die opriep tot zowel de jacht op Lebensraum voor het Duitse Herrenvolk als de vernietiging van alle joodse invloeden. Die samenbindende ideologie ontbreekt bij Zjirinovski, maar het is de vraag of dit gemis een serieuze handicap is: het rechts-extremisme ontleent zijn aantrekkingskracht veel meer aan een militante stijl en een xenofobe mentaliteit dan aan uitgewerkte leerstellingen. Ook Mussolini beschikte nooit over een coherente ideologie, maar wist niettemin in 1925 de allenheerschappij te grijpen en die vervolgens bijna twintig jaar vast te houden.

Rancune en angst vormen de voedingsbodem voor het rechts-extremisme. De overeenkomsten tusen de Weimar-democratie waarin Hitler zijn opmars naar de macht kon voltooien en het huidige Rusland zijn in dit opzicht ronduit griezelig. De uitdunning en bestraffing van het Wilhelminische rijk na de Eerste Wereldoorlog riepen in Duitsland een wraakzucht op die tijdens de economische crisis van begin jaren dertig door Hitler kon worden geëxploiteerd.

De ineenstorting van het Sovjet-imperium was voor Rusland, met zijn eeuwenlange imperiale traditie, een tegenslag die niet zonder reactie kon blijven. Al sinds Gorbatsjov de Oosteuropese naties in 1989 hun vrijheid gaf, heeft het extremistische nationalisme in Rusland snel aan invloed gewonnen. Na enkele jaren van hollende inflatie, produktieverlies en snel groeiende werkloosheid, die het grootste deel van de bevolking onder het bestaansminimum hebben gebracht, kon Zjirinovski oogsten.

De uitslag van de verkiezingen heeft dezelfde patstelling opgeleverd waarmee Weimar-Duitsland werd geconfronteerd in de zomer van 1932, een half jaar voordat Hitler aan de macht kwam. De democratische krachten verkeren in de minderheid en in de anti-democratische meerderheid heeft extreem-rechts een overheersende positie. De steun die Jeltsin voor zijn nieuwe grondwet heeft gekregen bevestigt slechts de heersende afkeer van de democratie, want deze constitutie geeft de volksvertegenwoordiging minimale bevoegdheden.

Die clausule mag dan in de huidige omstandheden toevallig goed uitkomen, het is de vraag of dit na de in 1996 te houden verkiezingen voor het presidentschap, waarvoor Zjirinovski zijn kandidatuur heeft aangekondigd, nog zo zal zijn. Het verdient hoe dan ook de voorkeur om voorlopig in de beschouwingen over de politieke ontwikkeling van Rusland het woord 'democratie' uit het vocabulaire te schrappen.

Wat zijn Zjirinovski's kansen om langs legale of illegale weg - zijn aanhang in het leger is zeer groot - de macht te grijpen? Bij het beantwoorden van die vraag moet in herinnering worden gebracht dat Adolf Hitler zijn politieke succes voor een niet gering deel had te danken aan een aantal uitzonderlijke gaven. Hij slaagde erin heel veel van zijn landgenoten langdurig in de ban te brengen van zijn charisma, dat steunde op een mystieke bezetenheid en een groot retorisch talent. Zjirinovski mag dan met zijn electorale zege bewezen hebben een bedreven volksmenner te zijn, of hij ook de persoonlijke aantrekkingskracht heeft om dit succes te consolideren en te vergroten, staat nog te bezien.

Adolf Hitler beschikte bovendien over de politieke behendigheid om op de juiste momenten compromissen te sluiten, kansen te benutten en toe te slaan. Ook had hij zijn bruine onderwereld goed in de hand, inclusief de geüniformeerde Sturmabteilung die de straat onveilig maakte om tegenstanders te intimideren. Zjirinovski beschikt (nog) niet over een dergelijke stootgroep en in hoeverre hij de kunst van het organiseren en manipuleren beheerst is een open vraag. Zal hij er om te beginnen in slagen zijn ongeveer zeventig leden tellende parlementsfractie aan zijn wil te onderwerpen?

Zijn kansen zullen bovendien afhangen van de verdeeldheid onder zijn tegenstanders: een van de belangrijkste factoren die Hitler zestig jaar geleden aan de macht bracht. Het optreden van Jeltsin gedurende de afgelopen jaren geeft weinig aanleiding tot optimisme over diens talent om de gematigde krachten te bundelen. Deze houwdegen heeft op kritieke momenten, tijdens de staatsgreeppogingen van augustus '91 en oktober '93, een slagvaardigheid ontwikkeld waarmee enkele malen het ergste werd voorkomen. Maar tot nu toe heeft hij niet de aandacht getrokken met initiatieven waarvan een wervende en bindende kracht uitgaat. Het lijkt er vaak op dat hij eenvoudig niet weet hoe hij zijn ambt moet gebruiken om de ontwikkelingen te beïnvloeden.

Een andere oorzaak van Hitlers succes was de onderschatting door zijn tegenstanders, die hem bleven afschilderen als een pias die zichzelf overschreeuwde. De neiging om Zjirinovski af te doen als een politieke gelukzoeker die weer even snel zal verdwijnen als hij is verschenen, kwam naar voren in het oordeel van EU-commissaris en voormalig minister van buitenlandse zaken Van den Broek. In een op 16 december in deze krant afgedrukt vraaggesprek liet hij weten dat de verkiezingsoverwinning van deze fanaticus niet te danken was aan diens extremistische nationalisme maar aan de belofte de prijs van de wodka te verlagen.

Die conclusie berust op een grove politieke beoordelingsfout. In zijn zojuist verschenen Black Hundred. The Rise of the Extreme Right in Russia laat Walter Laqueur zien dat de leuzen van Zjirinovski in extreme vorm twee geloofsartikelen vertolken die op dit moment in de Russische federatie zeer brede ondersteuning vinden: de overtuiging dat Rusland de status heeft van grote mogendheid maar niet als zodanig door het Westen wordt behandeld en het idee dat de 25 miljoen Russen die buiten de federatie wonen, onderdrukt worden.

Als Zjirinovski zichzelf door politieke tekortkomingen uitschakelt, zal in de ontwrichte samenleving van wanhopige paupers een andere Slavische messias opstaan die met succes uit een enorm reservoir aan ressentimenten kan putten. De verkiezingszege van Zjirinovski lijkt nog maar het eerste hoofdstuk in de opkomst van een groot-Russisch revanchisme dat heel wat onberekenbaarder zal zijn dan het voorspelbare Sovjet-imperialisme.