Parlement keurt nieuwe grondwet Z-Afrika goed

JOHANNESBURG, 23 DEC. Het parlement van blanken, kleurlingen en Indiërs heeft gisteren met grote meerderheid de eerste non-raciale grondwet voor Zuid-Afrika aangenomen. Met 237 tegen 45 stemmen keurde het parlement in Kaapstad de interim-grondwet goed, die van Zuid-Afrika een democratische staat maakt met gelijke rechten voor alle burgers, ongeacht hun huidskleur. De nieuwe constitutie treedt na de algemene verkiezingen op 27 april in werking.

Alleen de blanke Konservatieve Partij en de Inkatha Vrijheidspartij stemden tegen. De stemming ging met enig rumoer gepaard. De KP-fractie rees op uit de bankjes en zong het volkslied “Ons vir jou, Suid-Afrika”. De voorzitter stuurde twee leden de zaal uit, nadat ze voorstemmers “verraders” hadden genoemd.

Met de goedkeuring van de nieuwe grondwet, die in onderhandelingen tussen blanke en zwarte partijen tot stand is gekomen, besloot het drie-kamerparlement zichzelf op te heffen. Het was in 1983 ingesteld als de laatste constitutionele poging van het blanke minderheidsbewind om de zwarte meerderheid buiten de landspolitiek te houden. Het Afrikaans Nationaal Congres (ANC) en de Nationale Partij juichten het besluit gisteren toe als een belangrijke doorbraak op de weg naar democratie. “Met deze constitutie hebben we Zuid-Afrika over de drempel van de geschiedenis getild naar een nieuw tijdperk met al zijn onzekerheden”, zei president De Klerk in zijn laatste toespraak tot het parlement. “Het nieuwe parlement zal de molensteen van onrechtvaardigheid, uitsluiting en discriminatie wegnemen.”

Pogingen om te elfder ure de steun te krijgen van de Vrijheidsalliantie van conservatieve zwarte en blanke partijen waren mislukt. De alliantie van de Inkatha Vrijheidspartij, de Konservatieve Partij, het Afrikaner Volksfront en de zwarte thuislanden Bophuthatswana en Ciskei, heeft tot 24 januari uitstel gekregen om verder te onderhandelen over wijzigingen in de interim-grondwet. De groep eist meer autonomie voor de negen provincies.

Na twee dagen van moeizame onderhandelingen aan de vooravond van de stemming in het parlement, kozen de delegaties van het ANC, de regering-De Klerk en de Vrijheidsalliantie voor extra tijd om de onderhandelingen te redden. De leiders van de alliantie moeten nu de garantie geven dat zij zullen deelnemen aan de verkiezingen en het overgangsbestuur van zwarte en blanke partijen (de Uitvoerende Overgangsraad) zullen erkennen, indien zij met de regering en het ANC een akkoord bereiken over aanpassingen in de grondwet. Als de alliantie met deze voorwaarde instemt, worden de gesprekken op 10 januari hervat.

Deze formule kan ook de weg vrijmaken voor verdere bilaterale gesprekken tussen het ANC en het Afrikaner Volksfront (AVF), een brede coalitie van rechtse blanke organisaties. Deze twee partijen zetten deze week hun “voorlopig strategisch akkoord” op ijs. Het ANC erkent daarin het uitgangspunt van een blank thuisland (“de volksstaat”). In ruil daarvoor stemt het Volksfront in met een democratisch, non-raciaal Zuid-Afrika en zal het zijn aanhangers ontmoedigen “enige actie te ondernemen die het overgangsproces kan destabiliseren”.

Het AVF wilde de Vrijheidsalliantie, waar het deel van uitmaakt, niet in de wielen rijden door het akkoord nu te ondertekenen. De leiders van het ANC en het AVF willen de gesprekken echter voortzetten in een werkgroep, die het ideaal van een blank thuisland voor 20 januari verder gaat onderzoeken. Het gaat om vragen als de financiële en economische levensvatbaarheid van de volksstaat, de grenzen, de rechten van de niet-blanken binnen een blank thuisland en de manier waarop de steun onder blanken voor het idee moet worden gemeten - bij voorbeeld door middel van een referendum.

Het is nog lang niet zeker of het blanke thuisland er komt. Het akkoord tussen de twee partijen is vooral een overeenkomst om verder te praten en een gewapend conflict te vermijden, waar leden van het AVF zoals de racistische Afrikaner Weerstandsbeweging mee dreigen. De rechtse blanken worden nu gedwongen één plan voor een volksstaat op tafel te leggen, wat hen tot nu toe niet is gelukt. Binnen de leiding van het AVF wordt gedacht aan een regio in Oost-Transvaal met Pretoria, zonder de grote zwarte woongebieden Mamelodi en Atteridgeville, als hoofdstad.

Maar andere partijen binnen de rechtse alliantie willen grotere delen van Zuid-Afrika voor blanken reserveren, vooral omdat hun aanhangers over het hele land verspreid wonen. De Konservatieve Partij (KP), de sterkste kracht binnen het Volksfront, eiste vorige week nog de hele Oranje Vrijstaat op als deel van de volksstaat. In deze voormalige Boerenrepubliek vormen de blanken een minderheid van zestien procent. Dat is het grootste probleem voor de 'volksstaters': nergens in Zuid-Afrika zijn blanken in de meerderheid, zodat ze hun toevlucht moeten nemen tot maatregelen die op neo-apartheid lijken. Opiniepeilingen wijzen bovendien uit dat rechtse blanken zelden bereid zijn te verhuizen naar het 'Israel voor de Afrikaner'.

Ook binnen het ANC bestaat daarom scepsis over de mogelijkheid om met de rechtse blanken werkelijk tot overeenstemming te komen over een blank thuisland. De grootste zwarte beweging wijst nieuwe discriminatoire maatregelen - bij voorbeeld om zwarten het stemrecht op provinciaal niveau te ontzeggen - tot nu toe absoluut van de hand. De beide partijen zullen de komende maand vooral moeten balanceren tussen het streven naar consensus en het wantrouwen onder hun aanhang. De wil van de twee opponenten om een oplossing te zoeken is echter aanwezig, zei ANC-onderhandelaar Jacob Zuma deze week: “Wij willen regeren in een land waar niemand vecht tegen het nieuwe Zuid-Afrika”.