Jeltsin maakt direct gebruik van zijn grote bevoegdheden

MOSKOU, 23 DEC. Boris Jeltsin heeft besloten de uitslag van de parlementsverkiezingen zoveel mogelijk te negeren en die van het referendum over de nieuwe grondwet zoveel mogelijk te onderstrepen. Dat is, kort samengevat, de boodschap waarmee de Russische president na anderhalve week zijn stilzwijgen heeft doorbroken.

Ondanks het verlies van de regerende hervormingsgezinde partijen en de winst van de ultranationalistische, communistische en conservatieve oppositie, zal het huidige beleid worden voortgezet. Jeltsin kondigde aan van de ruime presidentiële bevoegdheden in de nieuwe grondwet gebruik te maken om dit te bewerkstelligen.

Hij is er meteen al mee begonnen, door deze week twee belangrijke machtsintrumenten onder presidentieel beheer te brengen. Het ministerie van veiligheid - de voormalige KGB - is opgeheven en zal binnen twee weken worden vervangen door een inlichtingendienst die rechtstreeks verantwoording schuldig is aan de president. Ook de media vallen voortaan onder Jeltsin. In plaats van het ministerie van pers en informatie komen er presidentiële diensten voor radio en televisie. Aleksandr Jakovlev, een liberaal, is benoemd als voorzitter en meteen ook als directeur van de federale televisiezender Ostankino.

Jeltsin verordonneerde de versterking van zijn eigen positie per decreet, een wetgevend intrument dat hij dus ook na de 'eerste vrije parlementsverkiezingen' nog gebruikt. De nieuwe grondwet geeft hem daartoe de bevoegdheid, met als enige beperking dat de oekazes niet in mogen gaan tegen federale wetten. Maar bij de decreten die Jeltsin in de parlementsloze periode voor de verkiezingen uitvaardigde, werd nog beloofd dat de uiteindelijke beslissing aan het nieuwe parlement zou zijn. Deze toezegging ontbreekt sinds de samenstelling van dat nieuwe parlement bekend is.

“Op wie de kiezers hun stemmen ook hebben uitgebracht, ze waren het er unaniem over eens dat Rusland sterk gezag nodig heeft, dat Rusland orde nodig heeft”, zo rechtvaardigde Jeltsin zijn houding. Die orde kan in gevaar komen als het landsbestuur aan het gekozen parlement zou worden overgelaten. Dat wordt volgens de voorlopige uitslagen namelijk net zo lastig als het oude, met een oppositieblok dat met meer dan de helft van de zetels groot genoeg is om hervormingsgezinde wetsvoorstellen tegen te houden, maar met minder dan tweederde weer te klein om eigen voorstellen door te drukken.

De keuze door te gaan op de ingeslagen weg, zoals Jeltsin die gisteren bekend heeft gemaakt, was er één uit velen, die allemaal hun nadelen hadden. De leiders van de communistische partij en de nationalistische LDP hadden het vertrek van zo ongeveer alle hervormingsgezinde ministers geëist. Zij boden zichzelf aan om de opengevallen plaatsen in te nemen.

Machiavellistische democraten voelden nog wel wat voor deze optie, omdat de populaire Vladimir Zjirinovski met een onmogelijke portefeuille in de regering ontmaskerd zou kunnen worden als een populist. Daarmee zou voorkomen kunnen worden dat hij over twee jaar de volgende parlements- én presidentsverkiezingen ook zou winnen. Maar anderen brachten daartegen in dat een fascist geen legitimiteit mag worden gegeven.

Premier Tsjernomyrdin zinspeelde op afzwakking van de radicale koers naar de vrije markt economie - een tweede optie - toen hij vorige week in een vraaggesprek de hervormers Gajdar en Tsjoebais de schuld gaf van de verkiezingsuitslag. Afzwakking van de hervormingen zou de situatie echter alleen maar erger maken, zo bracht minister van financiën Boris Fjodorov daartegen in. Fjodorov waarschuwde voor de 'oekraïnisering' van de economie. De hervormingen moeten volgens hem niet worden vertraagd maar versneld.

Hoe het nieuwe parlement, dat op 11 januari voor het eerst bijeenkomt, op de voornemens van Jeltsin zal reageren is nog maar de vraag. De president haastte zich gisteren te verklaren dat hij in elk geval bereid is met elke partij samen te werken. En hij maakte ook al duidelijk op welke twee manieren hij hoopt de oppositie de wind uit de zeilen te nemen en een frontale botsing te voorkomen.

De eerste is de opbouw van een sociaal vangnet voor de slachtoffers van de hervormingen, wier geduld “bijna is uitgeput”. Als de economische situatie het toelaat zal daaraan worden gewerkt, kondigde Jeltsin aan. Inmiddels is duidelijk dat de buitenlandse hulpverleners, met name de Amerikaanse regering en het Internationale Monetaire Fonds, hun best zullen doen om te zorgen dat de situatie het toelaat. Er wordt al gesproken over versoepeling van de criteria voor leningen van het IMF, en van hulp bij het opzetten van een sociaal verzekeringsstelsel.

De tweede manier is het aanslaan van een nationalistischer toon. Nadat hij gisteren kort had aangegeven dat Ruslands buitenlandse politiek tegenover de Verenigde Staten ongewijzigd zou blijven, klonk de waarschuwing: “We willen gelijk zijn als twee grote machten. Concessies op welk terrein dan ook vernederen onze patriottistische gevoelens.” Een Japanse journalist die een vraag stelde over neofascisten kreeg te horen: “Ik denk dat er meer zijn in Japan.” Vragen in het Russisch met een buitenlands accent weigerde Jeltsin te begrijpen. En de simultaanvertaling per hoofdtelefoon, tot nu toe gebruikelijk bij internationale persconferenties in het Kremlin, was uitgeschakeld.