Hoogwaardige versierselen; Een visie van kunstenaars op onderscheidingstekens

Tekens & Ketens. Kussens & Kisten, Museum van der Togt, Dorpsstraat 50, Amstelveen. Vr, za, zo: 13-17u. T/m 16 januari 1994. Catalogus: f 60,-. Inl 020-6415754.

Houten cirkels met vervaarlijke doornen aan de binnenkant, een kei met twee staafjes edelmetaal op een bedje van blubber, of een plexiglas sculptuur met honderdtwintig kunstrozen - weinig burgemeesters zullen die elke ochtend om hun schouders hangen. Zeker niet als deze voorwerpen namen hebben als 'Is dit het moment het echte moment', 'Machtsstrijd rondom een schim' of 'Werden alle Menschen Brüder?'

Toch gaat de intrigerende tentoonstelling 'Tekens & Ketens, Kussens & Kisten' in het Amstelveense Museum Van der Togt over die allermenselijkste van de menselijke ornamenten: de versierselen waarmee hoogwaardigheidsbekleders zich onderscheiden van het voetvolk. Zeventig kunstenaars uit diverse landen en verschillende disciplines tonen hier hun visie op een eigentijds waardigheidssymbool voor de toekomstige Euroburger. Omdat we leven in een egalitaire tijd, heeft immers iedereen recht op versierselen. Het is misschien ook daarom dat de gebruikte materialen variëren van cement en roestig ijzer tot rijstepapier en speldekussens.

Initiatiefneemster is de 67-jarige Schiedamse 'design promotor' Threes Moolhuysen-Coenders. Het idee voor deze expositie kwam voort uit een dierbare herinnering uit haar jeugd, staat te lezen in het voorwoord van de luxueus uitgegeven catalogus vol prachtige foto's van Michaël Ferron. “Mijn vader was burgemeester en bij bepaalde gelegenheden tooide hij zich met zijn grote zilveren ambtsketen. Dat was een heel ritueel. Er kwam dan een bode van het stadhuis met een vreemd kistje, waarin de keten op een zacht bedje van kostbaar satijn rustte. Dan werd de ketting er voorzichtig uitgehaald en mijn vader omgehangen. Wel eerst opgepoetst natuurlijk.”

Bij andere gelegenheden kwam soms ook de bisschop over de vloer. In vol ornaat recipieerde die dan: rode mantel en mijter, net een kerstboom versierd met tekens en kettingen, goud en zilver. Als het archetypische lieve blonde meisje moest Moolhuysen-Coenders hem dan een bos bloemen overhandigen. Daarna strekte de bisschop minzaam zijn hand uit en mocht zij de grote ring aan zijn vinger kussen. Dat alles maakte op haar een onuitwisbare indruk.

Tekens en ketens die status en waardigheid uitdrukken, daarover gaat het dus in Museum Van der Togt. Sommige stukken hebben daadwerkelijk om de schouders van echte gezagsdragers gehangen. Zoals het zilveren geval dat Gijs Bakker voor de hoogleraren van de Universiteit voor Humanistiek ontwierp, of de burgemeestersketting van Lous Martin voor de manifestatie 'Apeldoorn Kartonstad'.

bp Andere vormgevers stoeiden juist met symbolische elementen van waardigheid of raakten geïnspireerd door machtssymbolen uit de klassieke oudheid. Tot die laatste categorie behoort in Amstelveen het stenen 'alliantieketen' van Jenna Tas, alsmede de prachtige lauwerkrans 'vanitas' van rubberen blaadjes met groene agaatstenen van de hand van Thea Tolsma.xp

Enkele halssieraden in een meer hedendaagse vormgeving zijn eveneens geslaagd. Zo toverde Nel Linssen meterslange gekleurde draden uit grappige, kurken 'reissachets' en ontwierp de Duitse Martina Czunczeleit een stekelige stralenkrans van gele en blauwe mikado-stokjes op een rubberen bandje. Ook de leren portemonnees van schoenenontwerpster Mia Trompenaars trekken de aandacht. Aan elkaar genaaid vormen ze een harmonika-achtige slinger rondom het lichaam. Zakjes met klepjes steken aan alle kanten uit, wellicht om er nog wat kleingeld in te stoppen. 'Rondkomen' is de veelzeggende titel van dit werkstuk.

Kettingen en ketens zijn overigens niet de enige waardigheidssymbolen die op de expositie aan bod komen. Zo zien we 'kus mij'-ringen, een zijden generaalssteek, lintjes, aluminium insignes en scepters van doorzichtig glas. Indrukwekkend is het zilveren-emaillen borstamulet 'protective symbol' van de Duitse ontwerpster Christina Weskott dat met een bijna mystieke uitstraling in een vitrine hangt. Met zijn taps toelopende punten refereert het aan middeleeuwse ridderemblemen. Die werden immers ook op de kleding gedragen als onderscheidingsteken, of op zijn minst om het hart te beschermen tijdens woeste steekspelen.

De verpakkingen - van kisten tot kussens - waarin de ambtstekens na gedane arbeid worden opgeborgen, vormen de tweede pijler van de expositie. Het mooiste exemplaar is een houten sieradenkistje van Gemma Smeets en Marielle van Staalen dat veel weg heeft van een stervormige kraag. Plaatjes van gekleurd kathedraalglas dekken de ruimtes af waarin de sieraden kunnen worden weggestopt.

Of de wonderlijke ketens en tekens die in Amstelveen zijn te bewonderen ook daadwerkelijk in de toekomst door de Euroburger gedragen zullen worden, is nog maar de vraag. Misschien is daarbij niet zozeer de extravagante vormgeving of de buitenissige materiaalkeuze het grootste struikelblok. Veeleer is de vraag of de Euroburger ooit wel zal bestaan. Zeer toepasselijk heet het breekbare collier van Herman Hermsen dan ook 'Europa aan een zijden draadje'.