Namaak is steeds vaker produkt van eigen bodem

Met de handel in namaakprodukten is wereldwijd 120 tot 180 miljard dollar gemoeid. Nederland is een belangrijke draaischijf. Maar de vervalsers worden harder aangepakt. “Ik kan bij een heleboel handelaren de boel platleggen”.

De douane op Schiphol doet soms wonderlijke vangsten. Zoals de partij t-shirts, afkomstig uit Thailand, van het onbekende merk 'Nevada'. Een argwanende douanier peuterde wat aan het label van zo'n shirt. Even wrijven en toen stond daar geen Nevada meer, maar de naam van het dure merk Hugo Boss. Namaak-Hugo Boss, wel te verstaan. Of die partij horloges uit Hongkong, die eruit zagen als dure Rolexen en Cartiers, zonder merknaam erop. Merkloze horloges invoeren is niet strafbaar. “Maar ze waren ter invoer aangegeven door een importeur die wij niet kenden. Dan gaan we altijd even na wat voor bedrijf dat is”, vertelt douanier Piet Twist. “Het bleek een bedrijf te zijn dat in landbouwmachines deed. Dat was vreemd. Vervolgens bleek dat het bedrijf ook een paar persen, waarmee je wijzerplaten kunt bedrukken, had ingevoerd. Dat is een duidelijk signaal dat je een merkvervalser op het spoor bent. En dat melden wij dan aan de Economische Controledienst.”

Geen luxe merkartikel, of het wordt nagemaakt. Op het kantoor van de Economische Controledienst (ECD) te Scheveningen trekt A. Appelhof van de 'internationaal economische recherche' een kast open die een keur aan valse produkten bevat. Daaronder allerlei parfums (zoals Chanel, Nina Ricci, Davidoff), kleding (Lacoste, Hugo Boss, Levi Strauss, O'Neill), schoenen (Nike, Reebok), horloges (Breitling, Cartier, Rolex) en alcoholica. De whiskey's en wodka's benaderen de smaak van het origineel, weet Appelhof. Maar een fles met het etiket van het champagne-merk Moët et Chandon bevat slechts goedkope Argentijnse wijn.

De namaak-industrie gaat verder. In de Verenigde Staten werden valse onderdelen voor vliegtuigen en kerncentrales aangetroffen. Ook medicijnen worden nagemaakt. In Nederland was vier jaar geleden een vervalsing van het maagpreparaat Zantac in de handel. Nog onlangs trof het weekblad Panorama in een sportschool een vervalsing van Humatrope aan, een in Frankrijk geproduceerd groeihormoon. In Afrika en Azië komen op grotere schaal valse geneesmiddelen op de markt, die een regelrecht gevaar voor de volksgezondheid opleveren. De handel in namaak is kortom een omvangrijk fenomeen. Volgens schattingen van de Internationale Kamer van Koophandel, die overigens nogal speculatief zijn, gaat er wereldwijd jaarlijks 120 tot 180 miljard gulden in om. Dat is drie tot vijf procent van de wereldhandel.

Veel namaak komt uit het Verre Oosten. Landen als Thailand, Korea, Taiwan en China zijn beruchte producenten van artikelen als horloges, kleding en sportschoenen. Maar Nederland en andere afzetlanden spelen zelf ook een rol in de produktie. “Tot een jaar of vijf geleden kwam het meeste spul kant en klaar in containers het land binnen”, vertelt Appelhof van de ECD. “Maar als de douane zo'n container open maakt, hang je als importeur. Tegenwoordig worden veel namaak-artikelen hier geassembleerd en van een valse merknaam voorzien.” In mei van dit jaar rolden de ECD en de politie in Breda een grote handel in valse horloges op. De in Hongkong gekochte onderdelen kwamen zonder probleem - want legaal - het land binnen. De wijzerplaten werden met, ook uit Hongkong geimporteerde, tamponeermachines voorzien van merknamen als Breitling en Cartier. Een (legale) drukkerij bedrukte de bandjes en de verpakkingen. De losse uurwerken, kasten en bandjes werden door thuiswerkers gemonteerd. Het bedrijfje had binnen een paar maanden tijd een miljoenenwinst gemaakt.

Andere namaak-produkten, zoals geuren, zijn vaak van onversneden vaderlands fabrikaat. Het bedrukken van flesjes en verpakkingen is eenvoudig werk, het produceren van een enigszins gelijkende geur ook. Een beetje garage volstaat als produktieruimte. Het kan nog eenvoudiger. Appelhof kent een grote parfumproducent die op bestelling blanco flesjes met geuren en kleuren die, naar keuze, lijken op Chanel, Poison of enig ander chique luchtje. “Zo'n bedrijf wast zijn handen in onschuld, het doet niets strafbaars. Maar je kunt raden wat er met die flesjes gebeurt.”

Pag.16: Een 'nepper' is op de markt in Beverwijk daalder waard

Een zaterdag in Beverwijk. Daar is de grootste zwarte markt van Nederland, elk zaterdag en zondag open. Op dit soort markten en op jaarmarkten en braderieën vinden de meeste namaak-artikelen hun weg naar de consument. Marcel van der Lans van de Stichting Namaakbestrijding, twee jaar geleden opgericht door een aantal producenten van merkartikelen, trekt hier en daar een jack, broek of trainingspak uit een rek. 'Kijk', zegt hij terwijl hij het kartonnen label van een trainingsjack, merk Australian, tegen het licht houdt: “Een nepper. Bij een origineel label zie je aan de achterkant een doorslag van de print. Dit is een gewoon stukje drukwerk.”

Labels, ritsen en soms de kwaliteit van de voering of de stof verraden de 'neppers' op kledinggebied. En soms de prijs. Wie op de zwarte markt voor 15 gulden een met O'Neill, Levi's of Nike bedrukt t-shirt koopt, kan ervan uitgaan dat hij bedrogen wordt. In de winkel kosten merkshirts 50 tot 70 gulden. Maar het prijsverschil tussen een echt Australian trainingspak (zo'n 275 gulden) en een vals exemplaar (200 gulden) is niet zo groot. “Sommig spul is zo goed nagemaakt dat mensen het verschil niet zien. Ze denken: op de markt is mijn gulden een daalder waard, en gaan blij met zo'n pak naar huis”, aldus Van der Lans.

Voor de producenten van merkartikelen vormt de namaak-industrie een ware plaag. Philips heeft in Europa geen last van namaak, maar in China wel. Daar komen valse radio's en cassetterecorders onder de naam Philips op de markt. “De schade is moeilijk te kwantificeren”, zegt mr M. van Kaam, merkendeskundige bij Philips International. “Je raakt omzet kwijt. Maar erger is dat je ook je goodwill en reputatie verspeelt.”

“De handel in namaak kweekt ontevreden klanten. Nintendo komt in een vals licht te staan”, zegt Herman Troostwijk, directeur van Nintendo Netherlands BV. Nintendo wordt geconfronteerd met grootschalige vervalsing van spelletjes als Mario voor het populaire 'Gameboy'. Een deel van de namaak bestaat uit 'werkelijk perfecte kopieën van onze spelletjes. Wie geen specialist is, herkent ze niet als namaak. Ik vind dit de meest smerige vorm van vervalsing. Als je een Cartier-horloge voor een paar honderd gulden krijgt aangeboden, wéét je tenminste: dit is niet echt.'

De valse Gameboy-software heeft zelfs op de schappen van de reguliere speelgoedhandel gelegen. Dat wil niet zeggen dat die te kwader trouw handelt. Troostwijk legt uit dat de inkopers van de speelgoedhandel behalve namaak ook (legale) parallel-import aangeboden krijgen: goedkope partijen afkomstig uit het buitenland (uit onverkoopbare voorraden of faillissementen) die buiten het gewone importkanaal om gaan. Probeer dan maar het onderscheid te maken tussen echt en perfecte namaak. Troostwijk taxeert het volume van de valse Gameboy-software op 10 tot 20 procent van zijn omzet. Het gaat om een schadepost van vele miljoenen guldens. Alleen al in Nederland spendeert Nintendo een slordige miljoen per jaar aan advocaten en detective-bureaus in het kader van de bestrijding van namaak. “Ik kan bij een heleboel handelaren binnenlopen en de boel platleggen”, zegt Troostwijk dreigend. “Maar voorlopig willen we de handel vooral waarschuwen.”

In de bestrijding van namaak spelen douane, politie, ECD en Justitie allemaal hun rol. Maar volgens de Wet Bestrijding Namaakprodukten, die begin dit jaar werd ingevoerd, ligt het initiatief voor de bestrijding primair bij de producenten van merkartikelen. Die hebben zich twee jaar geleden verenigd in de Stichting Namaakbestrijding. Deze fungeert als intermediair tussen de bedrijven en de opsporingsinstanties. “Als de politie namaak onderschept gaat het vaak om een breed assortiment artikelen van verschillende merken. Vroeger moest de politie dan alle producenten langs met het verzoek om aangifte te doen. Nu doet de stichting dat namens de bedrijven. Dat werkt fantastisch”, vertelt secretaris Ronald Brohm. Daarnaast levert het eigen speurwerk van de stichting wekelijks wel een inbeslagname van een partij namaak op. Politie, ECD en douane werken daar naar tevredenheid van de stichting aan mee. De stichting zorgt ervoor, zonodig door de rechter in te schakelen, dat betrapte handelaren een 'anti-piraterij'-verklaring tekenen. Daarmee verplichten zij zich op straffe van boete de handel in namaak voor gezien te houden. “Dat is effectief. Dit soort handel pak je aan door mensen in hun portemonnee te treffen”, aldus Brohm.

De jacht op de producenten en de importeurs van namaak is een ingewikkelder verhaal. Daar houden zich ook particuliere onderzoeksbureaus mee bezig, in opdracht van merkhouders. Zo'n bureau is het Engelse Carratu International, dat een vestiging heeft in Rotterdam. “Er heeft een verschuiving plaatsgevonden. Het zijn geen kleine jongens meer, maar echte criminelen die zich met merkvervalsing bezig houden. Het zijn mensen die ook in verdovende middelen en wapens handelen”, zegt een medewerker van Carratu, die niet met name genoemd wil worden. Hij maakt onderscheid tussen de 'grote jongens', die aan de touwtjes trekken, en de 'kleine jongens', die als schakel in de distributieketen fungeren. “De grote jongens verkassen regelmatig van haven. Ze laten het spul een tijdje via Rotterdam binnenkomen, dan weer via Antwerpen of Amsterdam. Ze gebruiken verschillende bv's. Dat is moeilijk zoeken.” De kunst is om via de kleine handelaren, die hun waren te koop aanbieden via advertenties in de krant waarin doorgaans een auto-telefoonnummer vermeldt staat, bij de bron te komen. Dat betekent: afspraken maken, een test-aankoop doen, de verkoper volgen, posten bij zijn huis en zo de herkomst van de handel zien op te sporen. Spannend speurwerk. “Je moet oppassen”, beaamt de Carratu-medewerker, die verschillende keren bedreigd werd. “Ze zijn nooit alleen. Maak je één fout, dan is 't over. Dan kun je zo'n zaak niet meer oppakken.”

Op merkvervalsing staat maximaal een jaar gevangenisstraf. Dat schrikt nauwelijks af. Maar langs civielrechtelijke weg wordt namaak wel effectief aangepakt. Rechters worden strenger voor merkvervalsers. De Wet Bestrijding Namaakprodukten biedt merkhouders de mogelijkheid om beslag te laten leggen op de produkten, de produktie-middelen en de winsten van merkvervalsers. “Dat werkt remmend. Je treft de vervalser in zijn portemonnee en je voorkomt dat hij zijn zaak voortzet”, zegt de Amsterdamse advocaat en merkenrechtdeskundige Ch. Gielen. Als advocaat van sportschoenenproducent Reebok was Gielen een paar jaar geleden bij een grote namaak-zaak betrokken. “Reebok ontdekte dat een Nederlandse handelaar de spin in het web was van een internationale operatie. In Korea liet hij grote hoeveelheden schoenen maken en die verkocht hij in Afrika en Zuid-Amerika.” Een pseudo-kooptransactie in de Verenigde Staten, op touw gezet door een detective-bureau, leidde tot de val van de handelaar. De Nederlandse rechter liet beslag leggen op zijn bedrijfspand en veroordeelde hem tot een schadevergoeding van 300.000 gulden.

Gielen, die de juridische belangen van meer merkproducenten behartigt, stelt tot zijn spijt vast dat 'zaken tegen merkvervalsers in de fase van vervolging vaak doodlopen'. Maar over de Nederlandse opsporingsinstanties is hij tamelijk tevreden. “In Nederland is het probleem in zekere mate beheersbaar.”

Volgens Pierre Bourquin, jurist van de federatie van Zwitserse horlogefabrikanten, doet Nederland echter veel te weinig aan de opsporing van namaak. Nederland geldt voor veel producenten van merkartikelen als belangrijk doorvoerland. Bourquin zegt over concrete aanwijzingen te beschikken dat vervalste horloges, die in verschillende Europese landen zijn aangetroffen, via Nederland Europa zijn binnengekomen. Maar spijkerharde bewijzen heeft hij niet. “In Amsterdam of Rotterdam is nooit een grote vangst gedaan,” is het verwijt van Bourquin aan de Nederlandse overheid. Volgens hem zijn de douane en de politie in Frankrijk, Duitsland en zelfs Italië veel actiever in de strijd tegen namaak.

Op dit verwijt wordt door de Nederlandse instanties schouderophalend gereageerd. “Natuurlijk is Nederland een draaischijf voor namaak. Dat ligt voor de hand, Rotterdam is de grootste haven ter wereld”, zegt Appelhof van de ECD. Toch valt te verwachten dat vooral de Nederlandse douane in de toekomst effectiever tegen namaak zal kunnen optreden, dankzij het dit najaar opgerichte Douane Informatiecentrum (DIC) in Vlaardingen. Daar worden de ladingsbescheiden van binnenkomende schepen en vliegtuigen in de computer opgeslagen. “Daarmee kunnen we op den duur patronen in goederenstromen signaleren. Als er op Schiphol logo's voor horloges worden onderschept, dan kunnen wij bijvoorbeeld een uitdraai maken waaruit blijkt wie er de laatste tijd horloge-onderdelen heeft ingevoerd”, vertelt Jan Mulleman van het DIC. “We kunnen ook beter samenwerken met bedrijven. De firma Nike heeft ons een afzetschema gegeven van zijn sportartikelen. Bedrijf A maakt ze, B vervoert, C ontvangt. Stel dat zich ineens een andere vervoerder met Nike-schoenen aandient, weet je dat je aan namaak moet denken”, aldus Mulleman.

Onderdeel van het GATT-akkoord over liobneralisering van de wereldhandel is de verplichting aan de deelnemende landen om wetgeving over intellectuele eigendom in te voeren, die een juridische basis biedt voor actie tegen - onder meer - merkenfraude. In landen die al merkenwetgeving hebben, blijkt die een belangrijk wapen in de strijd tegen namaak te zijn. Zo won Nintendo dit jaar een groot proces in Taiwan. De rechter beval de sluiting van een aantal fabrieken waar computerspelletjes werden nagemaakt en kende Nintendo een schadevergoeding toe van 25 miljoen dollar. “Of dat geld er ooit komt, laat zich raden. Maar voor ons is het een grote overwinning. Een soort duivelskunst”, zegt Herman Troostwijk van Nintendo. Philips maakt met enig succes gebruik van de Chinese merkenwet. Philips-jurist van Kaam: “Als wij namaak op het spoor zijn, laten we die via gerechtelijke procedures in beslag nemen. Onze beleid is namaak bij de wortel aan te pakken. Doe je dat niet, dan gaat het spul over de wereld zwerven. En dan kost het helemaal goud geld.”