'Hervormingen KGB loos; systeem van politieke onderdrukking bleef intact'; Jeltsin ontbindt per decreet KGB

PAG.4 HISTORICI OVER ZJIRINOVSKI / PORTRET LDP

MOSKOU, 22 DEC. De Russische president Jeltsin heeft gisteren per decreet het ministerie van veiligheid, de opvolger van de KGB, ontbonden en vervangen door een nieuwe contraspionagedienst die rechtstreeks valt onder de president.

De precieze reden en betekenis van deze onverwachte stap waren vanmorgen nog onduidelijk. Vanmiddag zou Jeltsin een persconferentie geven waarin hij voor het eerst officieel zou reageren op de verkiezingsuitslag van vorige week.

In zijn decreet schrijft Jeltsin dat de voormalige KGB “niet in staat was tot hervormingen. Het systeem van politieke onderdrukking is bewaard gebleven en zou gemakkelijk weer geactiveerd kunnen worden. In het licht van de democratische grondwettelijke hervormingen die op dit moment aan de gang zijn in Rusland, is het huidige veiligheidssysteem gedateerd geraakt. Het is ineffectief, een last op de overheidsbegroting en een obstakel voor politieke en economische hervormingen”, aldus Jeltsin.

De Russische veiligheidsdienst is in het verleden vaker hervormd, maar die hervormingen kwamen niet altijd in meer tot uiting dan in een verandering van naam. De voorloper van de KGB is de Tsjeka, die in 1917 door Lenin werd opgericht om “de contra-revolutie te bestrijden”. Deze werd in 1922 omgedoopt tot OGPOE, die in 1934 NKVD, in 1941 NKGB, in datzelfde jaar NKVD, in 1943 weer de NKGB ging heten. Deze werd na de Tweede Wereldoorlog in 1946 de MGB. De KGB, zoals de dienst sinds 1954 heet, werd in 1991 na de 'augustuscoup' tegen president Gorbatsjov deels hervormd. De binnenlandse tak van de KGB werd het ministerie van veiligheid. Al die tijd bleven de activiteiten dezelfde: controle en (contra-)spionage ove de hele wereld, met nadruk op eigen land.

De Russische media hebben het ministerie van veiligheid verweten dat het de president en de regering onvoldoende heeft geïnformeerd over de politieke stemming in het land. Die stemming resulteerde bij de parlementsverkiezingen van vorige week niet in de verwachte overwinning voor de hervormingsgezinde partijen maar in 23 procent steun voor de ultranationalisten. In sommige kranten wordt ook gespeculeerd over banden tussen die ultranationalistische verkiezingswinnaars en de voormalige KGB.

Pag.4: 'Ministerie zou revolte niet voorzien hebben'

Eerder dit jaar werd het Russische ministerie van veiligheid in de schoenen geschoven, dat ze de gewelddadige revolte niet had voorzien die op 3 oktober uitbrak, twee weken nadat Jeltsin het Russische parlement had ontbonden.

De nieuwe contraspionagedienst moet binnen twee weken zijn opgericht en komt - of blijft - onder leiding staan van Nikolaj Goloesjko, de huidige minister van veiligheid. Alle medewerkers van de nieuwe dienst zouden opnieuw een antecendentenonderzoek moeten ondergaan.

De opheffing van het ministerie is Jeltsins eerste opvallende maatregel nadat duidelijk is geworden dat de verkiezingen van vorige week geen hervormingsgezinder parlement hebben opgeleverd dan de Opperste Sovjet die hij in september had ontbonden. De 'opheffing' kan daarom ook worden geïnterpreteerd als een poging van Jeltsin zijn greep op het veiligheidsapparaat te verstevigen. Goloesjko is voortaan rechtstreeks verantwoording schuldig aan de president en niet meer aan de premier of aan het parlement.

Jeltsins woordvoerder, Vjatsjeslav Kostikov, zei in een summiere toelichting op het decreet dat “de eliminatie van de het KGB-ministerie logisch voortvloeit uit de politieke veranderingen in Rusland en direct voortkomt uit de nieuwe grondwet, die gepriënteerd is op de rechten en vrijheden van burgers”. De nieuwe grondwet kent ook ruime bevoegdheden toe aan de president.

Het persbureau Itar-Tass meldde gisteren dat een soortgelijk decreet in voorbereiding is over het ministerie van informatie. Het huidige ministerie zou worden opgeheven en vervangen door drie presidentiële commissies. Itar-Tass meldde ook, dat Jeltsin als nieuwe directeur van Ostankino-televisie de 'vader van de glasnost' Aleksandr Jakovlev zou benoemen. Maar het Kremlin ontkende het bericht over de opheffing van het informatie-ministerie. Jeltsin zou nog niets hebben ondertekend.

Michail Poltoranin, de chef van het huidige 'federale informatiecentrum' dat volgens het Itar-Tass bericht ook zou moeten worden opgeheven, heeft gisteren zijn ontslag al aangeboden. Dit kan echter ook verband houden met zijn verkiezing als parlementslid voor de hervormingsgezinde partij Ruslands Keuze. De functies van parlementariër en presidentieel adviseur mogen niet worden gecombineerd. Ook Jeltsins kabinetschef, Sergej Filatov, moet nog kiezen tussen zijn huidige baan en een parlementszetel.