La traviata

De première van La traviata op 6 maart 1853 was geen succes. Verdi's bewerking van een actueel onderwerp zou de eerste Italiaanse opera worden in eigentijdse kostuums, maar de censuur in Venetië had daar onoverkomelijke bezwaren tegen. Onderhandelingen over kostuums en decors duurden tot drie weken voor de première, maar toen moest het management van Opera De Phoenix het hele verhaal 200 jaar terugverplaatsen in de tijd en de moderne kostuums vervangen door zwarte kleding uit de tijd van Richelieu. Bovendien waren de twee mannelijke hoofdrollen zwak bezet met een snotterende Alfredo en een vader Germont die baalde omdat zijn rol zoveel kleiner was dan bij de premières van Macbeth en Rigoletto.

De ochtend na de première schreef Verdi aan zijn vriend, de dirigent Angelo Mariani: “La traviata was een immens fiasco, en, erger nog, het publiek lachte erom. Maar wat kan je verwachten? Ik ben er niet over ontdaan. Of ik vergis me òf het publiek heeft het bij het verkeerde eind. Maar wat mij betreft, ik geloof dat gisteravond niet het laatste woord over La traviata is gesproken. De toekomst zal het leren! Maar in elk geval, beste Mariani, neem er nota van dat de première een fiasco was.”

Vijf jaar later, om precies te zijn op 25 mei 1858, was La traviata al zo'n wereldsucces dat in Londen drie operahuizen het werk op dezelfde avond uitvoerden, overal met een Italiaanse ster-zangeres in de titelrol. Koningin Victoria en het hele hof kwamen applaudisseren. Prima donna Piccolomini reisde door van Londen naar New York voor een lokale première in augustus van datzelfde jaar. Een maandenlange tournee door Amerika volgde. Met verbazing schreef dirigent Muzio van de reisproduktie vanuit New Orleans aan Verdi over de slavenmarkt waar een jonge slaaf 300 tot 400 dollar kostte en een volwasen man tussen de 1500 en 2000 dollar.

Peter van der Spek geeft in de zojuist verschenen nieuwe editie van het 'Groot Operaboek' een opsomming van maar liefst 19 volledige opnamen van La traviata die op dit moment in de winkel op CD verkrijgbaar zijn. Alle voorstellingen in de nu lopende serie in Amsterdam waren binnen één uur uitverkocht, maar gelukkig is Verdi's populaire meesterwerk aanstaande zondagmiddag op de televisie. Dat kost de NOS ongeveer een miljoen - betaald uit de televisie-reclame. Een dure middag dus, maar wel de eerste kans voor veel mensen om Traviata niet alleen te horen maar ook te zien. De tv-uitzending van zondag opent een venster naar de wereld van 1850, nog vóór de afschaffing van de slavernij in Amerika en vóór de politieke zelfstandigheid van Italië waarbij Verdi zelf als componist en als gekozen afgevaardigde zo'n glorieuze rol speelde.

Door de genialiteit van zijn muziek lijkt het allemaal zo dichtbij, maar de fascinerende nieuwe biografie van Mary Jane Phillips-Matz (Oxford University Press, 1993) memoreert hoe anders Europa er nog uitzag toen Verdi componeerde. Voor zijn reizen naar de opera in Napels ging hij eerst per rijtuig naar Genua om daarvandaan de boot te nemen. Over land was zelfs de reis van Verdi's boerderij bij Piacenza naar Rome een niet van gevaar ontbloot avontuur. Als u straks de wervelende balzaal ziet uit het eerste bedrijf met gasten in avondkleding is het vreemd te bedenken dat de componist opgroeide in een tijd dat 90 procent van de bevolking in zijn provincie nog analfabeet was.

Op CD, voor de televisie, of in het theater zijn nu de opera's van Verdi onze belangrijkste verbinding met de Europese gevoelswereld van 100-150 jaar geleden. Dus is het onzinnig dat recensenten nog steeds bij besprekingen van Italiaans operarepertoire zich breedsprakig afvragen wat de relevantie is van het werk voor de moderne tijd. Misschien hebben sommige critici last van een Noordeuropese voorooordeel dat 'Duitse' muziek serieuzer zou zijn dan opera uit Italië. Maar Strawinsky zei al in zijn Harvard-lezingen: “Er is meer muziek in la Donna è Mobile dan in Wagners complete 'Ring'. Mijn echtgenote en ik hebben onze bruiloft destijds in 1976 een week uitgesteld om de huwelijksreis te kunnen besteden aan de vier avonden van Wagners Ring, en die hopen wij vurig ook nog eens in Amsterdam te zien, maar niettemin: Viva Verdi.

Of tobben de recensenten nog steeds over Italiaanse opera's omdat ze te vaak pijn in de ogen kregen van mislukte pogingen om een voorstelling visueel over te hevelen naar de nazi-tijd en menen ze daarom dat een regisseur echt belangrijker is dan de componist en dat een traditionele enscenering te kort schiet? Ook in deze krant hebben Bellini, Donizetti en Verdi het al vaak moeten ontgelden wanneer de helft van de recensie opging aan een steriele discussie over de relevantie van hun muzikale drama's. Alsof liefde, haat en politieke ambitie niet van alle tijden zijn. Zolang er nog 19 uitvoeringen van La traviata in de winkel liggen, de opera in Verona iedere zomeravond uitverkocht is met 20.000 bezoekers per voorstelling en commerciële operaprodukties succes hebben in Ahoy of het Wembleystadion, en zolang opera-kenner Van der Spek een goedbezochte lezing kan houden over de 68 verschillende interpretaties van Bellini's aria Casta Diva hoeven we ons geen zorgen te maken over de populaire interesse voor Italiaanse opera-repertoire.

Het meest ontroerende gedeelte van La traviata is 'De alla giovine' in de eerste scene van het tweede bedrijf, direct nadat Vader Germont aan de prostituée Violetta heeft gevraagd om de relatie met zijn zoon te verbreken. Ongekunsteld, geconcentreerd en nauwelijks meer dan een oplopende toonladder van g tot es, maar toch, zoals opera-specialist Julian Budden schrijft in deel II van The Opera's of Verdi: “Nergens in de Italiaanse operaliteratuur is verdriet nog mooier uitgedrukt in muziek dan hier.” Het publiek was aanvankelijk het meest ingenomen met het eerste bedrijf, maar Verdi zelf dacht dat het laatste bedrijf waarin Violetta sterft dramatisch het meest succesvol was. Overigens bleef hij net als bij zijn andere opera's na de première verder schaven, en bracht hij in 1854 kleine maar belangrijke wijzigingen aan, vooral in de tweede helft van de opera. Het blijft ontroerend om te lezen hoe hard deze componist kon oordelen over zijn eigen werk en hoe ijverig hij jaren na de première bleef sleutelen aan zijn opera's om nog zuiverder emoties op te wekken bij zijn publiek. Van mondaine toehoorders in Parijs tot boer en buitenlui in een kleine Italiaanse provinciestad, ze konden rekenen op Verdi's volledige inzet. Dankzij hem kunt u zondag a.s. een traan wegvegen bij het verhaal van Violetta uit 1853. En dan bent u niet de enige.

De tv-uitzending van 'La traviata' vindt plaats op Tweede Kerstdag om 13.55 en niet - zoals in de omroepbladen vermeld staat - om 15.55.